सप्तमः पाठः: उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
अथ अन्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिम् उपेत्य आह— पापबुद्धिः: भो मित्र! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा 'बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्' इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वक्ष्यति? उक्तमेव— देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्। भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥
एवमेव— विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्। यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः ॥ अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति।
अथ तस्य तद्वचनम् आकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह— अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः। (ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। पापबुद्धिः धर्मबुद्धिप्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्)।
- कस्मिंश्चिद्देशे कति मित्रे प्रतिवसतः स्म?
- पापबुद्धिना किं चिन्तितम्?
- धर्मबुद्धिः कैः सह गच्छति स्म?
- केन प्रभावेण पापबुद्धिः प्रभूतं धनं सम्पादितवान्?
- पापबुद्धिः धर्मबुद्धिम् उपेत्य किम् आह?
- कस्य जन्मनः फलं व्यर्थं भवति?
- धर्मबुद्धिः किम् उक्त्वा देशान्तरं प्रस्थितः?
- कर्तृपदं चिनुत — "अथ तस्य तद्वचनम् आकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह।"
- क्रियापदं चिनुत — "पापबुद्धिः धर्मबुद्धिप्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्।"
- "अन्यस्मिन् अहनि" इति पदे विशेषणपदं किम्?
- 'वृद्धः' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशे किम्?
१. एकपदेन उत्तरम्—
(क) द्वे | (ख) धनं सम्पादयामि इति | (ग) गुरुजनैः सह | (घ) धर्मबुद्धिप्रभावेण
२. पूर्णवाक्येन उत्तरम्—
(क) पापबुद्धिः धर्मबुद्धिम् उपेत्य आह यत् यदा भवान् वृद्धः भवति तदा किं कार्यं स्मरति।
(ख) यः देशान्तरेषु न भ्रमति, विविधभाषाः वेषादि च न जानाति, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थं भवति।
(ग) धर्मबुद्धिः "अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः" इति उक्त्वा देशान्तरं प्रस्थितः।
३. यथानिर्देशम् उत्तरम्—
(क) कर्तृपदम् — धर्मबुद्धिः
(ख) क्रियापदम् — सम्पादितवान्
(ग) विशेषणपदम् — अन्यस्मिन्
(घ) विलोमपदम् — बाल्ये (या यौवने)
धर्मबुद्धिः: अथ किम्। तथैव अस्तु।
(यदा तौ स्वनगरसमीपम् आगतवन्तौ तदा) पापबुद्धिः: भद्र! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्। अतः एतद् धनम् अत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रम् आदाय गृहं प्रविशावः।
धर्मबुद्धिः: सत्यमेव अभिहितं भवता, तथैव कुर्वः।
(यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। अन्यस्मिन् अहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्।)
- कुत्र धनं निक्षिप्य गृहं गतवन्तौ?
- पापबुद्धिः कदा अटव्यां गतवान्?
- किं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्?
- अत्र आगत्य कानि व्यतीतानि?
- धनं कुत्र निक्षिप्य गृहं प्रविशावः इति पापबुद्धिः अवदत्?
- पापबुद्धिः गर्तं पूरयित्वा कुत्र गतवान्?
- धर्मबुद्धिः पापबुद्धेः वचनं श्रुत्वा किम् अवदत्?
- कर्तृपदं चिनुत — "पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्।"
- क्रियापदं चिनुत — "सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।"
- 'प्रचुरम्' इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किम्?
- 'निशीथे' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशे किम्?
१. एकपदेन उत्तरम्—
(क) गहनारण्ये | (ख) निशीथे | (ग) सर्वम् | (घ) वर्षाणि
२. पूर्णवाक्येन उत्तरम्—
(क) पापबुद्धिः अवदत् यत् एतद् धनम् अत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य गृहं प्रविशावः।
(ख) पापबुद्धिः गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्।
(ग) धर्मबुद्धिः "सत्यमेव अभिहितं भवता, तथैव कुर्वः" इति अवदत्।
३. यथानिर्देशम् उत्तरम्—
(क) कर्तृपदम् — पापबुद्धिः
(ख) क्रियापदम् — गच्छावः
(ग) पर्यायपदम् — सर्वम् (या प्रभूतम् - गद्यांश 1 से)
(घ) विलोमपदम् — दिवसे / अहनि
धर्मबुद्धिः: अस्तु मित्र! गच्छावः।
(अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्) पापबुद्धिः: भोः धर्मबुद्धे! त्वयैव अपहृतम् एतद्धनं, नान्येन। तत् प्रयच्छ मे तदर्धम्। अन्यथा अहं राजकुलं निवेदयिष्यामि।
धर्मबुद्धिः: भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद। धर्मबुद्धिः खलु अहम्। न एतत् चौरकर्म करोमि। मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्। आत्मवत् सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥
(एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ) धर्माधिकारी: ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्याम् अन्यतरस्य चौरकर्मणः। अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति। अतः प्रातःकाले युवाम् अस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। तत्रैव निर्णयः भविष्यति।
- किं दृष्ट्वा द्वावपि विस्मितौ?
- पापबुद्धिः कं ताडयन् उक्तवान्?
- धर्मबुद्धिः किं न करोति स्म?
- धर्माधिकारी किं करिष्यति इति अवदत्?
- पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं प्रति किम् उक्तवान्?
- धर्मबुद्धयः केषु कथं वीक्षन्ते?
- धर्माधिकारी न्यायार्थं कुत्र गन्तुम् अवदत्?
- कर्तृपदं चिनुत — "अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्।"
- क्रियापदं चिनुत — "धर्मबुद्धिः सत्यमेव अभिहितवान्।"
- 'दुरात्मन्' इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किम्?
- 'सत्यम्' इति पदस्य विलोमपदं किम्?
१. एकपदेन उत्तरम्—
(क) रिक्तं भाण्डम् | (ख) शिरः | (ग) चौरकर्म | (घ) न्यायनिर्णयम्
२. पूर्णवाक्येन उत्तरम्—
(क) पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं प्रति उक्तवान् यत् त्वयैव अपहृतम् एतद्धनं, नान्येन।
(ख) धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।
(ग) धर्माधिकारी न्याय के लिए प्रातःकाले वनप्रदेशं गन्तुम् अवदत्।
३. यथानिर्देशम् उत्तरम्—
(क) कर्तृपदम् — पापबुद्धिः
(ख) क्रियापदम् — अभिहितवान्
(ग) पर्यायपदम् — चौरः (क्योंकि दुरात्मन् का अर्थ यहाँ चोर/दुष्ट है)
(घ) विलोमपदम् — मिथ्या (या असत्यम्)
पिता: वत्स! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्।
पापबुद्धिः: तात! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः। तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति। तत्र भवान् साम्प्रतम् एव प्रविशतु। ततः प्रभाते यदा अहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति।
(तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपम् उपागतः। अन्येऽपि सामाजिकाः तद् द्रष्टुम् आगताः)
पापबुद्धिः: आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥ भगवति वनदेवते! आवयोः मध्ये यः चौरः त्वं कथय।
पिता (शमीकोटरस्थः): भोः! शृणुत, शृणुत! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्।
(तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः)
- कः धर्मबुद्धेः अर्थं चोरितवान्?
- महाशमी नाम वृक्षः कुत्र अस्ति?
- पिता कुत्र स्थित्वा वदति?
- वनदेवतायाः समीपं के आगताः?
- पापबुद्धिः स्वपितरं किं कर्तुम् अवदत्?
- पापबुद्धिः वनदेवतां किं पृष्टवान्?
- कोटरस्थः पिता किम् उक्तवान्?
- कर्तृपदं चिनुत — "पापबुद्धिः प्रातःकाले स्नात्वा वनदेवतायाः समीपम् उपागतः।"
- क्रियापदं चिनुत — "भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं स्थिरं तिष्ठति।"
- 'उत्फुल्ललोचनाः' इति पदस्य विग्रहं कुरुत।
- 'महाकोटरम्' इति पदे विशेषणपदं किम्?
१. एकपदेन उत्तरम्—
(क) पापबुद्धिः | (ख) वनप्रदेशे | (ग) शमीकोटरे | (घ) धर्मबुद्धिः, धर्माधिकारी, सामाजिकाः च
२. पूर्णवाक्येन उत्तरम्—
(क) पापबुद्धिः स्वपितरं महाशमीवृक्षस्य कोटरे प्रवेष्टुं तथा च धर्मबुद्धिः चौरः इति वक्तुम् अवदत्।
(ख) पापबुद्धिः वनदेवतां पृष्टवान् यत् आवयोः मध्ये यः चौरः त्वं कथय।
(ग) कोटरस्थः पिता उक्तवान् यत् धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्।
३. यथानिर्देशम् उत्तरम्—
(क) कर्तृपदम् — पापबुद्धिः
(ख) क्रियापदम् — वदति / तिष्ठति (दोनों हैं, कोई एक लिखें)
(ग) विग्रहः — उत्फुल्ले लोचने येषां ते (या उत्फुल्ले लोचने यस्य सः)
(घ) विशेषणपदम् — महत्
धर्मबुद्धिः: इदं मिथ्याभाषितम् अस्ति। न अहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि।
(तथा करोति। अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः)
जनाः (साश्चर्यम्): भोः! किमिदम्? किमिदम्?
पिता पापबुद्धेः: एतत् सर्वम् अपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)
धर्माधिकारी: एष पापबुद्धिः दण्डनीयः।
(राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च)
सर्वे जनाः: भो धर्मबुद्धे! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधुक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।
- धर्मबुद्धिः कं प्रज्वालयति?
- कः अर्धदग्धशरीरः बहिः आगतः?
- पापबुद्धिः केन दण्डनीयः?
- धर्मबुद्धये कः दातव्यः?
- धर्मबुद्धिः किम् उक्त्वा शमीकोटरं प्रज्वालयति?
- पापबुद्धेः पिता मरणात् पूर्वं किम् उक्तवान्?
- जनाः धर्मबुद्धिं किं उक्तवन्तः?
- कर्तृपदं चिनुत — "अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे पापबुद्धिपिता बहिरागतः।"
- क्रियापदं चिनुत — "इदं मिथ्याभाषितम् अस्ति।"
- 'व्यर्थ' इति पदस्य विलोमपदं किम्?
- 'प्रज्वालयामि' इति पदस्य धातुः कः?
१. एकपदेन उत्तरम्—
(क) शमीकोटरम् | (ख) पापबुद्धिपिता | (ग) राजपुरुषैः | (घ) दण्डः
२. पूर्णवाक्येन उत्तरम्—
(क) धर्मबुद्धिः "न अहं चोरितवान्, अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि" इति उक्त्वा प्रज्वालयति।
(ख) पापबुद्धेः पिता मरणात् पूर्वम् उक्तवान् यत् एतत् सर्वम् अपि पापबुद्धेः चेष्टितम्।
(ग) जनाः धर्मबुद्धिं उक्तवन्तः यत् त्वया सम्यक् कृतम्।
३. यथानिर्देशम् उत्तरम्—
(क) कर्तृपदम् — पापबुद्धिपिता
(ख) क्रियापदम् — अस्ति
(ग) विलोमपदम् — सार्थक / सम्यक् (क्योंकि यहाँ व्यर्थ का विलोम सार्थक होगा)
(घ) धातुः — ज्वल् (या ज्वल + णिच्)
निर्देशः — अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
- पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभूतम् अर्थं चोरितवान्।
- धर्मबुद्धिः गुरुजनाज्ञया देशान्तरं प्रस्थितः।
- ते द्वौ मित्रे कस्मिंश्चित् देशे प्रतिवसतः स्म।
- पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा धनम् आनीतवान्।
- धर्मबुद्धिः शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयति।
- पापबुद्धेः पिता अर्धदग्धशरीरः बहिरागतः।
- धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत् वीक्षन्ते।
- जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।
- पापबुद्धिः महाशमीवृक्षस्य कोटरे स्वपितरं न्यवेशयत्।
- धर्मबुद्धेः सत्येन एव तस्य रक्षा अभवत्।
उत्तराणि—
१. पापबुद्धिः कस्य प्रभूतम् अर्थं चोरितवान्?
२. धर्मबुद्धिः कया देशान्तरं प्रस्थितः?
३. ते द्वौ मित्रे कुत्र प्रतिवसतः स्म?
४. पापबुद्धिः कदा अटव्यां गत्वा धनम् आनीतवान्?
५. धर्मबुद्धिः कम् वह्निना प्रज्वालयति?
६. पापबुद्धेः पिता कीदृशः बहिरागतः?
७. धर्मबुद्धयः केषु मातृवत् वीक्षन्ते?
८. जनाः केन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः?
९. पापबुद्धिः कस्य कोटरे स्वपितरं न्यवेशयत्?
१०. धर्मबुद्धेः केन एव तस्य रक्षा अभवत्?