CBSE संस्कृत पाठ्यक्रमः (2026-27)
कक्षा नवमी एवं दशमी (कोड्-119) परीक्षा-संरचना, अङ्कविभाजनम् तथा पूर्ण-पाठ्यक्रमः
📌 शिक्षणोद्देश्यानि शिक्षणप्रविधयश्च
भाष्यते व्यवहारादिषु प्रयुज्यते इति भाषा। मानवः स्वमनसि विद्यमानान् विचारान् भावनाः अनुभूतिं च अर्थयुक्तैः ध्वनिभिः लिखितसङ्केतैः च व्यक्तीकरोति सा भाषा। लोके बहव्यः भाषाः सन्ति यासु संस्कृतभाषा प्राचीनतमा समृद्धा च अस्ति।
🎯 शिक्षणोद्देश्यानि:
- भाषायाः प्रभावपूर्णसम्प्रेषणाय विविधानां मौखिकलेखनाभ्यासानां नवमाध्यमानां च प्रयोगः करणीयः भविष्यति। यथा - चर्चा भाषणानि सन्दर्शनानि निबन्धाः पत्रलेखनं विद्युन्मानपत्रं (email) दृश्यश्रव्यमाध्यमानि च इत्यादयः वर्तन्ते।
- वसुधैव कुटुम्बकम् इति भावनाविकासः।
- भारतीयभाषाणां संरक्षणम्।
- संस्कृतभाषया सम्प्रेषणकौशलविकासः।
- परस्परं संस्कृतसम्भाषणेन भावविनिमयः।
- संस्कृत-भाषया एव संस्कृत-शिक्षणम्।
- श्रवण-भाषण-पठन-लेखनेति चतुर्णां भाषिक कौशलानां विकासः।
- बौद्धिकविकासपुरस्सरम् आध्यात्मिकनैतिकज्ञानम्।
- निर्णयात्मिकायाः बुद्धेः विकासः।
- तार्किकचिन्तनेन सह निर्भीकवक्तृत्वकौशलस्य विकासः।
- मानसिकविकासानन्दानुभूतिः रसानुभूतिश्च।
- भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणं ज्ञानवर्धनञ्च।
- आत्मानुशासनसंस्थापनार्थं शिक्षणम्।
- सर्जनात्मकचिन्तनकौशलस्य विकासः।
- सामाजिकचेतनायाः विकासः।
- भाषाशिक्षणकौशलानि वर्धनाय नैपुण्यप्राप्तिः।
- परस्परं वार्तालापमाध्यमेन भावविनिमयः।
- संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेन ज्ञानानन्दस्य अनुभूतिः।
- मानवजीवनस्य विकासपूर्वकं कल्याणम्।
- संस्कृतभाषया छात्राणां सर्वविधविकासः।
⚙️ कौशलानि:
- श्रवणकौशलम्: भावाधिग्रहणाय ध्वन्यात्मकं भाषायाः प्रथमं कौशलम् इदम्। अस्य साधनानि- गुरुमुखम्, आकाशवाणी, दूरवाणी, परिवारसदस्याः, समाजः, कक्ष्याः, ध्वनिमुद्रणयन्त्रम्, दूरदर्शनम् इत्यादीनि।
- भाषणकौशलम्: भावाभिव्यक्तये ध्वन्यात्मकं भाषायाः इदं द्वितीयं कौशलम्। वाग्-रूपं भावप्रकटनम् एव भाषणम्, परिसरप्रभावेण आधारेण वा भाषणशक्तिः जायते।
- पठनकौशलम्: भावाधिग्रहणाय लिप्यात्मकं भाषायाः तृतीयं कौशलम् इदम्। (अर्थग्रहणपूर्वकं स्पष्टरूप-वाचनम् इत्यर्थः)
- लेखनकौशलम्: भावाभिव्यक्तये लिप्यात्मकं भाषायाः चतुर्थं कौशलम् इदम्। (ध्वनिरूपे विद्यमानं भाषांशं लिपिरूपे अवतारणं लेखनम् इति उच्यते)
- ज्ञानात्मक-अवबोधनात्मक-अनुप्रयोगात्मक-विश्लेषणात्मक-संश्लेषणात्मक-मूल्याङ्कनात्मक-लक्षिताधिगमनविशेषाः।
📊 प्रश्नपत्र-संरचना एवं अङ्कविभाजनम् (कक्षा 9)
आहत्य-अङ्काः: 80 (वार्षिकपरीक्षा) + 20 (आन्तरिकमूल्याङ्कनम्) = 100 अङ्काः
| खण्डः | विषयाः | अङ्काः |
|---|---|---|
| 'क' खण्डः | अपठितावबोधनम् | 10 अङ्काः |
| 'ख' खण्डः | रचनात्मककार्यम् | 15 अङ्काः |
| 'ग' खण्डः | अनुप्रयुक्तव्याकरणम् | 25 अङ्काः |
| 'घ' खण्डः | पठितावबोधनम् | 30 अङ्काः |
| सम्पूर्णभारः | 80 अङ्काः | |
📋 प्रश्नप्रकारानुसारम् अङ्कभारः (कक्षा 9):
| प्रश्नप्रकारः | प्रतिप्रश्नम् अङ्कभारः | प्रश्नानां सङ्ख्या | विभाग-सङ्ख्या | आहत्याङ्काः |
|---|---|---|---|---|
| अति-लघूत्तरात्मकाः | 1 अङ्कः | 2=2 | 1 | 2 |
| अति-लघूत्तरात्मकाः | ½ अङ्कः | 2+2+2=6 | 3 | 3 |
| बहुविकल्पात्मकाः | 1 अङ्कः | 3+3+3+3+3+3=21 | 7 | 21 |
| लघूत्तरात्मकाः | ½ अङ्कः | 4+4=8 | 2 | 4 |
| लघूत्तरात्मकाः | 1 अङ्कः | 1+3+3+2+2=13 | 6 | 13 |
| दीर्घोत्तरात्मकाः | 1 अङ्कः | 2+2+2+5+4=15 | 5 | 15 |
| दीर्घोत्तरात्मकाः | 2 अङ्कौ | 2=2 | 1 | 4 |
| निबन्धात्मकाः | 3 अङ्काः | 1=1 | 1 | 3 |
| निबन्धात्मकाः | 5 अङ्काः | 1+1+1=3 | 3 | 15 |
| आहत्याङ्काः | 80 | |||
📖 विस्तृतः पाठ्यक्रमः (कक्षा - नवमी)
| क्र. सं. | विस्तृत-विषयाः | प्रश्नप्रकाराः | मूल्यभारः |
|---|---|---|---|
| 'क' खण्डः - अपठितावबोधनम् (10 अङ्काः) | |||
| 1. | एकः अपठितः गद्यांशः (80-100 शब्दपरिमितः) • एकपदेन पूर्णवाक्येन च अवबोधनात्मकं कार्यम् (2+4) • शीर्षकलेखनम् (1) • अनुच्छेदाधारितं भाषिकं कार्यम् (3) (कर्तृ-क्रियापदचयनम्, कर्तृ-क्रिया-अन्वितिः, विशेषण-विशेष्यचयनम्, पर्याय-विलोमपदचयनम्, सर्वनामस्थाने संज्ञाप्रयोगः) |
अति-लघूत्तरात्मकौ दीर्घोत्तरात्मकौ शीर्षकम् बहुविकल्पात्मकाः |
2 × 1 = 2 2 × 2 = 4 1 × 1 = 1 3 × 1 = 3 (10 अङ्काः) |
| 'ख' खण्डः - रचनात्मककार्यम् (15 अङ्काः) | |||
| 2. | सङ्केताधारितम् औपचारिकम् अथवा अनौपचारिकं पत्रलेखनम् (मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानपूर्तिमाध्यमेन पूर्णं पत्रं लेखनीयम्) |
निबन्धात्मकः | 10 × ½ = 5 |
| 3. | चित्राधारितं वर्णनम् अथवा अनुच्छेदलेखनम् (मञ्जूषायाः सहायतया चित्रवर्णनम् अनुच्छेदलेखनं वा करणीयम्) |
निबन्धात्मकः | 5 अङ्काः |
| 4. | संवादपूर्तिः / कथापूर्तिः (मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानपूर्तिमाध्यमेन पूर्णः संवादः / कथा लेखनीया) |
निबन्धात्मकः | 10 × ½ = 5 |
| 'ग' खण्डः - अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः) | |||
| 5. | सन्धिकार्यम्: • स्वरसन्धिः: दीर्घः, गुणः, वृद्धिः, यण्, अयादि, पूर्वरूपम् • व्यञ्जनसन्धिः: जश्त्वसन्धिः, 'म्' स्थाने अनुस्वारः, तुगागमः • विसर्गसन्धिः: उत्वम्, विसर्गस्य सत्वम्, शत्वम्, षत्वम्, रत्वम् |
लघूत्तरात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 6. | कारक-उपपद-विभक्तयः: • द्वितीया - उभयतः, धिक्, परितः, समया, निकषा, प्रति, विना • तृतीया - सह, साकम्, समम्, सार्धम्, विना, अलम्, सदृश, हीन • चतुर्थी - रुच्, दा (यच्छ), नमः, कुप्, स्वस्ति • पञ्चमी - विना, बहिः, भी, रक्ष, ऋते • षष्ठी - उपरि, अधः, पुरतः, पृष्ठतः, निर्धारणे • सप्तमी - स्त्रिह्, निपुणः, विश्वस्, पटु |
बहुविकल्पात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 7. | शब्दरूपाणि: • पुँल्लिङ्गशब्दाः - बालकवत्, कविवत्, साधुवत्, पितृवत्, राजन्, भवत्, विद्वस्, गुणिन् • स्त्रीलिङ्गशब्दाः - लतावत्, मतिवत्, नदीवत्, मातृवत्, धेनुवत् • नपुंसकलिङ्गशब्दाः - फलवत्, वारि, जगत्, मनस्, चक्षुष् • सर्वनामशब्दाः - तत्, इदम्, किम् (त्रिषु लिङ्गेषु), अस्मद्, युष्मद् |
बहुविकल्पात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 8. | धातुरूपाणि: • परस्मैपदिनः - पठ्, गम्, वद्, भू, क्रीड्, नी, दृश्, शक्, ज्ञा, अस्, कृ, दा, क्री, श्रु, पा (पिब्) (पञ्चसु लकारेषु) • आत्मनेपदिनः - सेव्, लभ्, रुच्, मुद्, वृध् (लट्-लृट्-लोट्-लकारेषु) • उभयपदिनः - कृ, पच्, नी, कृष्, हृ, भज् (केवलं लट्लकारे) |
बहुविकल्पात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 9. | प्रत्ययाः: क्त्वा, तुमुन्, ल्यप्, क्त, क्तवतु, शतृ, शानच् | बहुविकल्पात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 10. | समासः: तत्पुरुषः (विभक्ति-नञ्-उपपद-कर्मधारय) | बहुविकल्पात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 11. | सङ्ख्या: १-१०० (१-४ केवलं प्रथमा-विभक्तौ) | लघूत्तरात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 12. | उच्चारणस्थानानि | लघूत्तरात्मकाः | 4 × ½ = 2 |
| 13. | अव्ययानि: • स्थानबोधकानि - अत्र, तत्र, अन्यत्र, सर्वत्र, यत्र, एकत्र, उभयत्र • कालबोधकानि - यदा, तदा, सर्वदा, एकदा, पुरा, अधुना, अद्य, श्वः, ह्यः • प्रश्नबोधकानि - किम्, कुत्र, कति, कदा, कुतः, कथम्, किमर्थम् • अन्यानि - च, अपि, यदि, तर्हि, यथा, तथा, सम्यक्, एव, तु |
लघूत्तरात्मकाः | 4 × ½ = 2 |
| 'घ' खण्डः - पठितावबोधनम् (30 अङ्काः) | |||
| 14. | गद्यांशम् अधिकृत्य अवबोधनात्मकं कार्यम् (एकपदेन, पूर्णवाक्येन, भाषिककार्यम्) | अति-लघूत्तरात्मकौ दीर्घोत्तरात्मकौ भाषिककार्यम् |
2 × ½ = 1 2 × 1 = 2 2 × 1 = 2 (5 अङ्काः) |
| 15. | पद्यांशम् अधिकृत्य अवबोधनात्मकं कार्यम् (एकपदेन, पूर्णवाक्येन, भाषिककार्यम्) | अति-लघूत्तरात्मकौ दीर्घोत्तरात्मकौ भाषिककार्यम् |
2 × ½ = 1 2 × 1 = 2 2 × 1 = 2 (5 अङ्काः) |
| 16. | नाट्यांशम् अधिकृत्य अवबोधनात्मकं कार्यम् (एकपदेन, पूर्णवाक्येन, भाषिककार्यम्) | अति-लघूत्तरात्मकौ दीर्घोत्तरात्मकौ भाषिककार्यम् |
2 × ½ = 1 2 × 1 = 2 2 × 1 = 2 (5 अङ्काः) |
| 17. | वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि अधिकृत्य उचितप्रश्ननिर्माणम् | दीर्घोत्तरात्मकः | 5 × 1 = 5 |
| 18. | अन्वयः अथवा भावार्थः (रिक्तस्थानपूर्तिः) | दीर्घोत्तरात्मकः | 4 × 1 = 4 |
| 19. | पाठाधारित-कथापूर्तिः (मञ्जूषापदसहायतया रिक्तस्थानपूर्तिः) | निबन्धात्मकः | 6 × ½ = 3 |
| 20. | प्रसङ्गानुकूलम् अर्थचयनम् | बहुविकल्पात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
📚 परीक्षायै निर्धारिताः पाठाः / निर्धारितपाठ्यपुस्तकम्:
• पाठ्यपुस्तकम्: 'शारदा' (रा.शै.अनु.प्र.परि. द्वारा प्रकाशितम् - शीघ्रमेव सूचयिष्यते)
• अनुप्रयुक्तव्याकरणस्य अंशानां चयनं यथासम्भवं पाठ्यपुस्तकात् करणीयम्।
• पाठ्यपुस्तकम्: 'शारदा' (रा.शै.अनु.प्र.परि. द्वारा प्रकाशितम् - शीघ्रमेव सूचयिष्यते)
• अनुप्रयुक्तव्याकरणस्य अंशानां चयनं यथासम्भवं पाठ्यपुस्तकात् करणीयम्।
📝 आन्तरिक-मूल्याङ्कनम् (कक्षा 9 - 20 अङ्काः)
| क्र. सं. | गतिविधयः | उदाहरणानि | अङ्काः | मूल्याङ्कनबिन्दवः |
|---|---|---|---|---|
| 1. | आवधिक-परीक्षाः (पीरियोडिक-असैस्मेण्ट) |
लिखितपरीक्षा | 05 | • परीक्षासु यत्र विद्यार्थिनः श्रेष्ठाः अङ्काः स्युः तयोः द्वयोः परीक्षयोः एव अधिभारः ग्रहीतव्यः। |
| 2. | बहुविधमूल्याङ्कनम् | • निर्गतपत्राणि, प्रश्नोत्तरी, मौखिकी परीक्षा, प्रतियोगिताः, प्रश्नमञ्चस्यायोजनम् | 05 | • मौलिकता, विषयसम्बद्धता, शुद्धता, समयबद्धता, प्रस्तुतीकरणम्। |
| 3. | निवेशसूचिका (पोर्टफोलियो) |
• कक्षाकार्यम्, सामूहिक-मूल्याङ्कनम्, स्वमूल्याङ्कनम्, उपलब्धयः | 05 | • सुलेखः, तथ्यात्मकता, प्रामाणिकता, समयबद्धता। |
| 4. | भाषा-संवर्धनाय गतिविधयः | (क) श्रवण-भाषणकौशलम्: कथा, संवादः, भाषणम्, नाटकम्, आशुभाषणम्, श्लोकोच्चारणम् (ख) लेखनकौशलम्: मौलिकलेखनम्, प्रतिवेदनलेखनम्, कथालेखनम्, श्रुतलेखः |
05 | • उच्चारणम्, शुद्धता, समयबद्धता, प्रस्तुतीकरणम्, विषय-सम्बद्धता। |
📌 शिक्षणोद्देश्यानि शिक्षणप्रविधयश्च (कक्षा 10)
या अन्तस्स्थले विद्यमानान् विविधविचारान् भावान् विविधाः अनुभूतीः च सार्थकैः ध्वनिभिः लिखितैः सङ्केतैः च प्रकटयति व्यक्तीकरोति सा भाषा। समाजे जनानां परस्परं भावग्रहणाय, भावविनिमयाय भावावबोधनाय च भाषा एव सरलतमं स्पष्टतमं च साधनं विद्यते।
🎯 शिक्षणोद्देश्यानि:
- वसुधैव कुटुम्बकम् इति भावनाविकासः।
- भारतीयभाषाणां संरक्षणम्।
- संस्कृतभाषया सम्प्रेषणकौशलविकासः।
- परस्परं संस्कृतसम्भाषणेन भावविनिमयः।
- संस्कृत-भाषया एव संस्कृत-शिक्षणम्।
- श्रवण-भाषण-पठन-लेखनेति चतुर्णां भाषिक कौशलानां विकासः।
- बौद्धिकविकासपुरस्सरम् आध्यात्मिकनैतिकज्ञानम्।
- मानसिकविकासानन्दानुभूतिः रसानुभूतिश्च।
- भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणं ज्ञानवर्धनञ्च।
- आत्मानुशासनसंस्थापनम्।
- भाषाशिक्षणकौशलानि वर्धनाय नैपुण्यप्राप्तिः।
- संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेन ज्ञानानन्दस्य अनुभूतिः।
- मानवजीवनस्य विकासपूर्वकं कल्याणम्।
- संस्कृतभाषया छात्राणां सर्वविधविकासः।
⚙️ कौशलानि:
- श्रवणकौशलम्: भावाधिग्रहणाय ध्वन्यात्मकं भाषायाः प्रथमं कौशलम् इदम्।
- भाषणकौशलम्: भावाभिव्यक्तये ध्वन्यात्मकं भाषायाः इदं द्वितीयं कौशलम्।
- पठनकौशलम्: भावाधिग्रहणाय लिप्यात्मकं भाषायाः तृतीयं कौशलम् इदम्।
- लेखनकौशलम्: भावाभिव्यक्तये लिप्यात्मकं भाषायाः चतुर्थं कौशलम् इदम्।
📊 प्रश्नपत्र-संरचना एवं अङ्कविभाजनम् (कक्षा 10 - कोड 119)
आहत्य-अङ्काः: 80 (वार्षिकपरीक्षा) + 20 (आन्तरिकमूल्याङ्कनम्) = 100 अङ्काः
| भागः | विषयाः | अङ्काः |
|---|---|---|
| 'क' भागः | अपठितावबोधनम् | 10 अङ्काः |
| 'ख' भागः | रचनात्मककार्यम् | 15 अङ्काः |
| 'ग' भागः | अनुप्रयुक्तव्याकरणम् | 25 अङ्काः |
| 'घ' भागः | पठितावबोधनम् | 30 अङ्काः |
| सम्पूर्णभारः | 80 अङ्काः | |
📋 प्रश्नप्रकारानुसारम् अङ्कभारः (कक्षा 10):
| प्रश्नप्रकारः | अङ्कभारः | प्रश्नानां सङ्ख्या | विभाग-सङ्ख्या | प्रतिप्रश्नम् | आहत्याङ्काः |
|---|---|---|---|---|---|
| बहुविकल्पात्मकाः | 1 अङ्कः | 3+4+4+3+4=18 | 5 | 1 | 18 |
| अति-लघूत्तरात्मकाः | ½ अङ्कः | 2+2+2=6 | 3 | ½ | 3 |
| अति-लघूत्तरात्मकाः | 1 अङ्कः | 2=2 | 1 | 1 | 2 |
| निबन्धात्मकः (रिक्तस्थानपूर्तिः) | ½ अङ्कः | 10+10+4+8=32 | 4 | ½ | 16 |
| दीर्घोत्तरात्मकाः | 1 अङ्कः | 5+2+2+2+5=16 | 5 | 1 | 16 |
| दीर्घोत्तरात्मकाः | 2 अङ्कौ | 2=2 | 1 | 2 | 4 |
| लघूत्तरात्मकाः | 1 अङ्कः | 1+4+3+3+4+2+2+2=21 | 8 | 1 | 21 |
| आहत्याङ्काः | 80 | ||||
📖 विस्तृतः पाठ्यक्रमः (कक्षा - दशमी, कोड 119)
| क्र. सं. | विस्तृत-विषयाः | प्रश्नप्रकाराः | मूल्यभारः |
|---|---|---|---|
| 'क' भागः - अपठितावबोधनम् (10 अङ्काः) | |||
| 1. | एकः अपठितः गद्यांशः (80-100 शब्दपरिमितः) • एकपदेन पूर्णवाक्येन च अवबोधनात्मकं कार्यम् (2+4) • शीर्षकलेखनम् (1) • गद्यांशाधारितं भाषिकं कार्यम् (3) (वाक्ये कर्तृ-क्रियापदचयनम्, विशेषण-विशेष्यचयनम्, पर्याय-विलोमपदचयनम्) |
अति-लघूत्तरात्मकौ पूर्णवाक्यात्मकौ शीर्षकम् भाषिककार्यम् |
2 × 1 = 2 2 × 2 = 4 1 × 1 = 1 3 × 1 = 3 (10 अङ्काः) |
| 'ख' भागः - रचनात्मककार्यम् (15 अङ्काः) | |||
| 2. | सङ्केताधारितम् औपचारिकम् अथवा अनौपचारिकं पत्रलेखनम् (मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानपूर्तिमाध्यमेन पूर्णं पत्रं लेखनीयम्) |
निबन्धात्मकः | 10 × ½ = 5 |
| 3. | चित्राधारितं वर्णनम् अथवा अनुच्छेदलेखनम् (मञ्जूषायाः सहायतया चित्रवर्णनम् अनुच्छेदलेखनं वा करणीयम्) |
पूर्णवाक्यात्मकः | 5 × 1 = 5 |
| 4. | संवादपूर्तिः / कथापूर्तिः (मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानपूर्तिमाध्यमेन पूर्णः संवादः / कथा लेखनीया) |
निबन्धात्मकः | 10 × ½ = 5 |
| 'ग' भागः - अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः) | |||
| 5. | सन्धिकार्यम्: • स्वरसन्धिः (1 अङ्कः): वृद्धिः, यण्, अयादिः, पूर्वरूपम् • व्यञ्जनसन्धिः (1 अङ्कः): परसवर्णः (अनुस्वारस्थाने पञ्चमवर्णस्य प्रयोगः), तुगागमः, वर्गीयप्रथमवर्णस्य तृतीयवर्णे परिवर्तनम् • विसर्गसन्धिः (2 अङ्कौ): उत्वम्, रत्वम्, विसर्गलोपः, विसर्गस्य स्थाने स्, श्, ष् |
लघूत्तरात्मकाः | 4 × 1 = 4 |
| 6. | समासाः: • तत्पुरुषः - विभक्तिः, नञ्, उपपदः (2 अङ्कौ) • द्वन्द्वः (1 अङ्कः) • अव्ययीभावः - अनु, उप, सह, निर्, प्रति, यथा (1 अङ्कः) |
बहुविकल्पात्मकाः | 4 × 1 = 4 |
| 7. | प्रत्ययाः: • कृत्प्रत्ययौ - तव्यत्, अनीयर् (1 अङ्कः) • तद्धिताः - मतुप्, ठक्, त्व, तल् (2 अङ्कौ) • स्त्रीप्रत्ययौ - टाप्, ङीप् (1 अङ्कः) |
बहुविकल्पात्मकाः | 4 × 1 = 4 |
| 8. | वाच्यपरिवर्तनम्: केवलं लट्लकारे (कर्तृ-कर्म-क्रिया) | लघूत्तरात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 9. | समयः: अङ्कानां स्थाने शब्देषु समयलेखनम् (सामान्य-सपाद-सार्ध-पादोन) | लघूत्तरात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 10. | अव्ययानि: इव, उच्चैः, एव, नूनम्, इतस्ततः, विना, तु, सहसा, वृथा, शनैः, इति, मा, यत्, अथ, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना, यावत्-तावत्, बहिः, कदापि, च, अपि, पुरा, अत्र-तत्र, यथा-तथा, कदा, अद्य, श्वः, परश्वः, ह्यः, परह्यः, किमर्थम्, कुत्र, यदि-तर्हि, अतः। | लघूत्तरात्मकाः | 4 × 1 = 4 |
| 11. | अशुद्धि-संशोधनम्: वचन-लिङ्ग-पुरुष-लकार-दृष्ट्या संशोधनम् | बहुविकल्पात्मकाः | 3 × 1 = 3 |
| 'घ' भागः - पठितावबोधनम् (30 अङ्काः) | |||
| 12. | गद्यांशम् अधिकृत्य अवबोधनात्मकं कार्यम् (एकपदेन, पूर्णवाक्येन, भाषिककार्यम्) | अति-लघूत्तरात्मकौ पूर्णवाक्यात्मकौ भाषिककार्यम् |
2 × ½ = 1 2 × 1 = 2 2 × 1 = 2 (5 अङ्काः) |
| 13. | पद्यम् (श्लोकम्/श्लोकौ) अधिकृत्य अवबोधनात्मकं कार्यम् (एकपदेन, पूर्णवाक्येन, भाषिककार्यम्) | अति-लघूत्तरात्मकौ पूर्णवाक्यात्मकौ भाषिककार्यम् |
2 × ½ = 1 2 × 1 = 2 2 × 1 = 2 (5 अङ्काः) |
| 14. | नाट्यांशम् अधिकृत्य अवबोधनात्मकं कार्यम् (एकपदेन, पूर्णवाक्येन, भाषिककार्यम्) | अति-लघूत्तरात्मकौ पूर्णवाक्यात्मकौ भाषिककार्यम् |
2 × ½ = 1 2 × 1 = 2 2 × 1 = 2 (5 अङ्काः) |
| 15. | वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणम् | पूर्णवाक्यात्मकाः | 5 × 1 = 5 |
| 16. | एकस्य श्लोकस्य अन्वयः अथवा भावार्थः (मञ्जूषायाः सहायतया) | निबन्धात्मकः | 4 × ½ = 2 |
| 17. | प्रसङ्गानुसारम् अर्थचयनम् (बहुविकल्पात्मकाः प्रश्नाः) | बहुविकल्पात्मकाः | 4 × 1 = 4 |
| 18. | पाठाधारित-कथापूर्तिः (मञ्जूषापदसहायतया रिक्तस्थानपूर्तिः) | निबन्धात्मकः | 8 × ½ = 4 |
📚 परीक्षायै निर्धारिताः पाठाः (मणिका भाग-2):
| पाठसङ्ख्या | पाठनाम | पाठसङ्ख्या | पाठनाम |
|---|---|---|---|
| प्रथमः पाठः | वाङ्मयं तपः | सप्तमः पाठः | साधुवृत्तिं समाचरेत् |
| द्वितीयः पाठः | नास्ति त्यागसमं सुखम् | अष्टमः पाठः | तिरुक्कुरल्-सूक्ति-सौरभम् |
| तृतीयः पाठः | रमणीया हि सृष्टिः एषा | नवमः पाठः | सुस्वागतं भो ! अरुणाचलेऽस्मिन् |
| चतुर्थः पाठः | आज्ञा गुरूणां हि अविचारणीया | दशमः पाठः | कालोऽहम् केवलम् आन्तरिकमूल्याङ्कनाय |
| पञ्चमः पाठः | अभ्यासवशगं मनः | एकादशः पाठः | किं किम् उपादेयम् केवलम् आन्तरिकमूल्याङ्कनाय |
| षष्ठः पाठः | राष्ट्रं संरक्ष्यमेव हि | - | |
📖 निर्धारित-पाठ्यपुस्तके (कक्षा 10):
1. 'मणिका' - द्वितीयो भागः, पाठ्यपुस्तकम् (प्रकाशनम्: केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड, भारतम्)
2. 'मणिका-अभ्यासपुस्तकम्' द्वितीयो भागः (प्रकाशनम्: केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड, भारतम्)
* अवधेयम्: परीक्षायै अनुप्रयुक्तव्याकरणस्य अंशानां चयनं यथासम्भवं 'मणिका-द्वितीयो भागः' पाठ्यपुस्तकात् करणीयम्। यदि ततः न सम्भवति तर्हि 'मणिका-अभ्यासपुस्तकम् द्वितीयो भागः' इत्यस्मात् चेतुं शक्यते।
1. 'मणिका' - द्वितीयो भागः, पाठ्यपुस्तकम् (प्रकाशनम्: केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड, भारतम्)
2. 'मणिका-अभ्यासपुस्तकम्' द्वितीयो भागः (प्रकाशनम्: केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड, भारतम्)
* अवधेयम्: परीक्षायै अनुप्रयुक्तव्याकरणस्य अंशानां चयनं यथासम्भवं 'मणिका-द्वितीयो भागः' पाठ्यपुस्तकात् करणीयम्। यदि ततः न सम्भवति तर्हि 'मणिका-अभ्यासपुस्तकम् द्वितीयो भागः' इत्यस्मात् चेतुं शक्यते।
📝 आन्तरिक-मूल्याङ्कनम् (कक्षा 10 - 20 अङ्काः)
| क्र. सं. | गतिविधयः | उदाहरणानि | अङ्काः | मूल्याङ्कनबिन्दवः |
|---|---|---|---|---|
| 1. | आवधिक-परीक्षाः (पीरियोडिक-असैस्मेण्ट) |
लिखितपरीक्षा | 05 | • परीक्षासु यत्र विद्यार्थिनः श्रेष्ठाः अङ्काः स्युः तयोः द्वयोः परीक्षयोः एव अधिभारः ग्रहीतव्यः। |
| 2. | बहुविधमूल्याङ्कनम् | • निर्गतपत्राणि, प्रश्नोत्तरी, मौखिकी परीक्षा, प्रतियोगिताः, प्रश्नमञ्चस्यायोजनम् | 05 | • मौलिकता, विषयसम्बद्धता, शुद्धता, समयबद्धता, प्रस्तुतीकरणम्। |
| 3. | निवेशसूचिका (पोर्टफोलियो) |
• कक्षाकार्यम्, सामूहिक-मूल्याङ्कनम्, स्वमूल्याङ्कनम्, उपलब्धयः | 05 | • सुलेखः, तथ्यात्मकता, प्रामाणिकता, समयबद्धता। |
| 4. | भाषा-संवर्धनाय गतिविधयः | (क) श्रवण-भाषणकौशलम्: कथा, संवादः, भाषणम्, नाटकम्, आशुभाषणम्, श्लोकोच्चारणम् (ख) लेखनकौशलम्: मौलिकलेखनम्, प्रतिवेदनलेखनम्, कथालेखनम्, श्रुतलेखः |
05 | • उच्चारणम्, शुद्धता, समयबद्धता, प्रस्तुतीकरणम्, विषय-सम्बद्धता। |