चतुर्थः पाठः : आज्ञा गुरूणां हि अविचारणीया
कक्षा 10 - संस्कृत (मणिका भाग-2) | गद्यांश-धारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet)
📌 गद्यांशः - 1
"कस्मिंश्चित् नगरे चन्द्रो नाम भूपतिः प्रतिवसति स्म। तस्य पुत्राः वानरक्रीडारताः वानरयूथं नित्यमेव विविधैः भोज्यपदार्थैः पुष्टिं नयन्ति स्म। तस्मिन् राजगृहे बालवाहनयोग्यं मेषयूथम् आसीत्। तेषां मेषाणां मध्ये एको मेषः जिह्वालोलुपतया अहर्निशं महानसं प्रविश्य यत् पश्यति तद् भक्षयति। ते च सूपकाराः यत्किञ्चित् काष्ठं, मृण्मयं भाजनं कांस्यताम्रपात्रं वा पश्यन्ति तेन तम् आशु ताडयन्ति स्म।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- नगरे कः भूपतिः प्रतिवसति स्म?
- राजपुत्राः केषां क्रीडारताः आसन्?
- जिह्वालोलुपतया कः महानसं प्रविशति स्म?
- सूपकाराः केन मेषं ताडयन्ति स्म?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- राजगृहे कीदृशं मेषयूथम् आसीत्?
- मेषः महानसं प्रविश्य किं करोति स्म?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'चन्द्रो नाम भूपतिः प्रतिवसति स्म।' अत्र क्रियापदं किम्?
- 'पाकशालाम्' इत्यर्थे गद्यांशे किं संज्ञापदं प्रयुक्तम्?
- 'अहोरात्रम्' इति पदस्य कः पर्यायः अत्र समागतः?
- 'आशु' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।
✔ गद्यांशः - 1 उत्तरम्:
(क) 1. चन्द्रः, 2. वानरक्रीडारताः, 3. मेषः, 4. काष्ठेन / मृण्मयभाजनेन / कांस्यताम्रपात्रेण
(ख) 1. राजगृहे बालवाहनयोग्यं मेषयूथम् आसीत्।
2. मेषः जिह्वालोलुपतया महानसं प्रविश्य यत् पश्यति स्म तद् भक्षयति स्म।
(ग) 1. प्रतिवसति स्म, 2. महानसम्, 3. अहर्निशम्, 4. शनैः (गद्यांशानुसारम् आशु = शीघ्रम्)
(ख) 1. राजगृहे बालवाहनयोग्यं मेषयूथम् आसीत्।
2. मेषः जिह्वालोलुपतया महानसं प्रविश्य यत् पश्यति स्म तद् भक्षयति स्म।
(ग) 1. प्रतिवसति स्म, 2. महानसम्, 3. अहर्निशम्, 4. शनैः (गद्यांशानुसारम् आशु = शीघ्रम्)
📌 गद्यांशः - 2
"मेषस्य सूपकाराणां च कलहम् अवेक्ष्य नीतिविदाम् अग्रणीः वानरयूथपतिः अचिन्तयत्- 'एतेषां कलहो न वानराणां हिताय।' एवं विचार्य स यूथपः सर्वान् कपीन् आहूय रहसि अवदत्-- सूपकाराणां मेषेण सह एषः कलहः नूनं भवतां विनाशकारणं भविष्यति। तस्मात् स्यात् कलहो यत्र गृहे नित्यमकारणः, तद्गृहं जीवितं वाञ्छन् दूरतः परिवर्जयेत्। कलहान्तानि हर्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम्, कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम्।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- नीतिविदाम् अग्रणीः कः आसीत्?
- मेषस्य कैः सह कलहः आसीत्?
- यूथपः कपीन् आहूय कुत्र अवदत्?
- हर्याणि कीदृशानि भवन्ति?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- वानरयूथपतिः कपीन् आहूय किम् अवदत्?
- नरः कीदृशं गृहं दूरतः परिवर्जयेत्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'वानरयूथपतिः अचिन्तयत्।' अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?
- 'प्रासादाः' इत्यस्य कः पर्यायः श्लोके/गद्यांशे अस्ति?
- 'एकान्ते' इत्यर्थे किं पदम् अत्र प्रयुक्तम्?
- 'मैत्री' इत्यस्य स्थाने श्लोके किं पदम् समागतम्?
✔ गद्यांशः - 2 उत्तरम्:
(क) 1. वानरयूथपतिः, 2. सूपकारैः, 3. रहसि (एकान्ते), 4. कलहान्तानि
(ख) 1. यूथपतिः अवदत् यत् 'सूपकाराणां मेषेण सह कलहः नूनं भवतां विनाशकारणं भविष्यति, अतः राजभवनं त्यक्त्वा वनं गच्छामः।'
2. यत्र गृहे नित्यम् अकारणः कलहः स्यात्, तादृशं गृहं जीवितं वाञ्छन् नरः दूरतः परिवर्जयेत्।
(ग) 1. वानरयूथपतिः, 2. हर्याणि, 3. रहसि, 4. सौहृदम्
(ख) 1. यूथपतिः अवदत् यत् 'सूपकाराणां मेषेण सह कलहः नूनं भवतां विनाशकारणं भविष्यति, अतः राजभवनं त्यक्त्वा वनं गच्छामः।'
2. यत्र गृहे नित्यम् अकारणः कलहः स्यात्, तादृशं गृहं जीवितं वाञ्छन् नरः दूरतः परिवर्जयेत्।
(ग) 1. वानरयूथपतिः, 2. हर्याणि, 3. रहसि, 4. सौहृदम्
📌 गद्यांशः - 3
"तस्य वचनम् अश्रद्धेयं मत्वा मदोद्धताः कपयः प्रहस्य अवदन्- 'भो ! किमिदम् उच्यते ? न वयं स्वर्गसमानोपभोगान् विहाय अटव्यां क्षार-तिक्त-कषाय-कटु-रूक्षफलानि भक्षयिष्यामः।' तच्छ्रुत्वा साश्रुनयनो यूथपतिः सगद्गदम् उक्तवान्- 'रसनास्वादलुब्धाः यूयम् अस्य सुखस्य कुपरिणामं न जानीथ। अहं तु वनं गच्छामि।'"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- कीदृशाः कपयः प्रहस्य अवदन्?
- कपयः कुत्र रूक्षफलानि भक्षयितुं न ऐच्छन्?
- कः साश्रुनयनः अभवत्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- मदोद्धताः कपयः यूथपतिं किम् अवदन्?
- साश्रुनयनः यूथपतिः वानरान् प्रति किम् उक्तवान्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'अहं तु वनं गच्छामि।' अत्र 'अहम्' सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
- 'वने' इत्यस्य कः पर्यायः गद्यांशे समागतः?
- 'हसित्वा' इत्यस्य स्थाने किं क्त्वा/ल्यप्-प्रत्ययान्तं पदम् प्रयुक्तम्?
- 'साश्रुनयनः यूथपतिः' अनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
✔ गद्यांशः - 3 उत्तरम्:
(क) 1. मदोद्धताः, 2. अटव्याम् (वने), 3. यूथपतिः
(ख) 1. कपयः अवदन्- 'न वयं स्वर्गसमानोपभोगान् विहाय अटव्यां क्षार-तिक्त-कटु-रूक्षफलानि भक्षयिष्यामः।'
2. यूथपतिः उक्तवान्- 'रसनास्वादलुब्धाः यूयम् अस्य सुखस्य कुपरिणामं न जानीथ, अहं तु वनं गच्छामि।'
(ग) 1. वानरयूथपतये, 2. अटव्याम्, 3. प्रहस्य, 4. साश्रुनयनः
(ख) 1. कपयः अवदन्- 'न वयं स्वर्गसमानोपभोगान् विहाय अटव्यां क्षार-तिक्त-कटु-रूक्षफलानि भक्षयिष्यामः।'
2. यूथपतिः उक्तवान्- 'रसनास्वादलुब्धाः यूयम् अस्य सुखस्य कुपरिणामं न जानीथ, अहं तु वनं गच्छामि।'
(ग) 1. वानरयूथपतये, 2. अटव्याम्, 3. प्रहस्य, 4. साश्रुनयनः
📌 गद्यांशः - 4
"अथ अन्यस्मिन् अहनि स मेषो यावत् महानसं प्रविशति तावत् सूपकारेण अर्धज्वलितकाष्ठेन ताडितः। ऊर्णाप्रचुरः मेषः वह्निना जाज्वल्यमानशरीरः निकटस्थाम् अश्वशालां प्रविशति दाहवेदनया च भूमौ लुठति। तस्य क्षितौ प्रलुठतः तृणेषु वह्निज्वालाः समुत्थिताः। ज्वालमालाकुलाः अश्वाः प्राणत्राणाय इतस्ततः अधावन्। तेषु केचिद् दग्धाः केचिद् अर्धदग्धाः केचन च पञ्चत्वं गताः। दग्धां हयशालां विज्ञाय सविषादः राजा शालिहोत्रज्ञान् वैद्यान् आहूय अपृच्छत्। राजवैद्यः प्रोवाच- कपीनां मेदसा अश्वानां वह्निदाहसमुद्भवः दोषः नाशम् अभ्येति। राजादेशं श्रुत्वा सर्वे भयत्रस्ताः कपयः अचिन्तयन्- हा ! हताः वयम्।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- सूपकारेण मेषः केन ताडितः?
- जाज्वल्यमानशरीरः मेषः कुत्र प्राविशत्?
- अश्वाः किमर्थम् इतस्ततः अधावन्?
- कपीनां केन अश्वानां दाहदोषः शाम्यति?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- अश्वशालायां वह्निज्वालाः कथं समुत्थिताः?
- राजादेशं श्रुत्वा भयत्रस्ताः कपयः किम् अचिन्तयन्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'अश्वाः प्राणत्राणाय इतस्ततः अधावन्।' अत्र क्रियापदं किम्?
- 'मृताः' इत्यर्थे गद्यांशे कः वाक्यांशः प्रयुक्तः?
- 'भूमौ' इत्यस्य कः पर्यायः अत्र समागतः?
- 'त्वरितम्' इत्यर्थे किं अव्ययपदं पाठे अस्ति?
✔ गद्यांशः - 4 उत्तरम्:
(क) 1. अर्धज्वलितकाष्ठेन, 2. अश्वशालाम् (हयशालाम्), 3. प्राणत्राणाय, 4. मेदसा
(ख) 1. ऊर्णाप्रचुरः मेषः वह्निना प्रज्वलितः भूमौ अलुठत्, तस्य क्षितौ प्रलुठतः तृणेषु वह्निज्वालाः समुत्थिताः।
2. राजादेशं श्रुत्वा भयत्रस्ताः कपयः अचिन्तयन्- 'हा ! हताः वयम्। अवधीरिताः अस्माभिः गुरुजनोपदेशाः।'
(ग) 1. अधावन्, 2. पञ्चत्वं गताः, 3. क्षितौ, 4. सपदि
(ख) 1. ऊर्णाप्रचुरः मेषः वह्निना प्रज्वलितः भूमौ अलुठत्, तस्य क्षितौ प्रलुठतः तृणेषु वह्निज्वालाः समुत्थिताः।
2. राजादेशं श्रुत्वा भयत्रस्ताः कपयः अचिन्तयन्- 'हा ! हताः वयम्। अवधीरिताः अस्माभिः गुरुजनोपदेशाः।'
(ग) 1. अधावन्, 2. पञ्चत्वं गताः, 3. क्षितौ, 4. सपदि