चतुर्थः पाठः : आज्ञा गुरूणां हि अविचारणीया
कक्षा 10 - संस्कृत (मणिका भाग-2) | सम्पूर्ण-गद्यांश-अनुवादः, शब्दार्थाः, श्लोकार्थाः एवं अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि
| कठिन-शब्दः | व्याकरणम् / पर्यायः | हिन्दी-अर्थः |
|---|---|---|
| भूपतिः | राजा / नृपः | राजा |
| वानरयूथम् | वानराणाम् समूहः | बंदरों का झुंड |
| मेषयूथम् | एडकानां समूहः | भेड़ों का झुंड |
| जिह्वालोलुपतया | रसनायाः स्वादस्य लोभेन | जीभ के लालच से |
| अहर्निशम् | अहश्च निशा च (अहोरात्रम्) | दिन-रात |
| महानसम् | पाकशालाम् / रसवतीम् | रसोईघर को |
| सूपकाराः | पाचकाः | रसोइये |
| भाजनम् | पात्रम् | बर्तन |
| ताडयन्ति स्म | ताडनं कुर्वन्ति स्म | पीटते थे |
तद्गृहं जीवितं वाञ्छन् दूरतः परिवर्जयेत्॥1॥
कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम्॥2॥
| कठिन-शब्दः | व्याकरणम् / पर्यायः | हिन्दी-अर्थः |
|---|---|---|
| नीतिविदाम् | नीतिज्ञानाम् | नीतिशास्त्र के जानकारों में |
| यूथपः | वृन्दरक्षकः / नेता | झुंड का स्वामी/सरदार |
| रहसि | एकान्ते | एकांत में |
| संक्षयः | विनाशः | पूर्ण विनाश |
| हर्याणि | प्रासादाः / राजभवनानि | महल |
| सौहृदम् | मित्रता / मैत्री | मित्रता |
| कुराजान्तानि | दुष्टनृपैः नष्टानि | बुरे राजा से नष्ट होने वाले |
| कठिन-शब्दः | व्याकरणम् / पर्यायः | हिन्दी-अर्थः |
|---|---|---|
| मदोद्धताः | गर्वितः / मदोत्कटाः | घमंड में अंधे |
| अटव्याम् | वने / कान्तारे | जंगल में |
| साश्रुनयनः | सवाष्पलोचनः | आँसुओं से भरे नेत्रों वाला |
| रसनास्वादलुब्धाः | जिह्वायाः स्वादेन लोभिनः | जीभ के स्वाद के लालची |
अश्वानां नाशमभ्येति तमः सूर्योदये यथा॥3॥
ये हितं वाक्यमुत्सृज्य विपरीतोपसेविनः॥4॥
| कठिन-शब्दः | व्याकरणम् / पर्यायः | हिन्दी-अर्थः |
|---|---|---|
| ऊर्णाप्रचुरः | लोमबहुलः | अधिक ऊन वाला (भेड़) |
| क्षितौ / प्रलुठतः | भूमौ लुठनं कुर्वतः | ज़मीन पर लोटते हुए का |
| पञ्चत्वं गताः | मृताः | मृत्यु को प्राप्त हो गए |
| शालिहोत्रज्ञान् | पशुचिकित्साविद्-वैद्यान् | अश्व-चिकित्सकों को |
| सपदि | त्वरितम् / झटिति | शीघ्र / तुरंत |
| मेदसा | वसया | चर्बी से / वसा से |
| अवधीरिताः | अवज्ञा कृताः | तिरस्कृत किए / अनसुने किए |
| विचक्षणैः | विद्वद्भिः / चतुरैः | बुद्धिमानों के द्वारा |
(क) राजपुत्राः प्रासादे कैः सह क्रीडन्ति स्म ?
(ख) राजगृहे कीदृशं मेषयूथम् आसीत् ?
(ग) जिह्वालोलुपतया मेषः कुत्र प्रविशति स्म ?
(घ) के पाकशालां प्रविष्टं मेषं ताडयन्ति स्म ?
(ङ) केन जाज्वल्यमानशरीरः मेषः अश्वशालां प्रविशति ?
(च) मेषस्य क्षितौ प्रलुठतः तृणेषु काः समुत्थिताः ?
(छ) किमर्थम् अश्वाः इतस्ततः अधावन् ?
(ज) केषां वह्निदोषः कपीनां मेदसा शाम्यति ?
(झ) कस्य आदेशं श्रुत्वा सर्वे कपयः भयत्रस्ताः जाताः ?
(ञ) केषाम् आज्ञा अविचारणीया भवति ?
(क) जिह्वालोलुपतया मेषः अहर्निशं किं करोति स्म ?
(ख) सूपकाराः मेषं कैः वस्तुभिः ताडयन्ति स्म ?
(ग) मेषस्य सूपकाराणां च कलहम् अवेक्ष्य वानरयूथपतिः किम् अचिन्तयत् ?
(घ) मदोद्धताः कपयः वानरयूथपतिं किम् अवदन् ?
(ङ) सविषादः राजा वैद्यान् आहूय किम् अकथयत् ?
(च) राजादेशं श्रुत्वा भयत्रस्ताः कपयः किम् अचिन्तयन् ?
(छ) केषाम् उपदेशाः नैव अवधीरणीयाः ?
(ज) नरः कीदृशं गृहं दूरतः परिवर्जयेत् ?
(क) अश्वाः प्राणत्राणाय इतस्ततः अधावन्।
(ख) राजा वैद्यान् आहूय अश्वरक्षार्थम् अपृच्छत्।
(ग) सूपकारेण मेषः अर्धज्वलितकाष्ठेन ताडितः।
(घ) प्राज्ञः कलहयुक्तं गृहं दूरतः परिवर्जयेत्।
(ङ) सूर्योदये तमः नश्यति।
(च) ज्वलन् मेषः अश्वशालां प्रविशति।
(क) 'कस्मिंश्चित् नगरे चन्द्रो नाम भूपतिः प्रतिवसति स्म।' अत्र क्रियापदं किम् ? ➔ प्रतिवसति स्म
(ख) 'सः यूथपः सर्वान् कपीन् आहूय रहसि अवदत्।' अत्र 'कपीन्' पदस्य किं विशेषणपदं प्रयुक्तम् ? ➔ सर्वान्
(ग) 'मदोद्धताः कपयः प्रहस्य अवदन्।' अस्मिन् वाक्ये किं कर्तृपदं प्रयुक्तम् ? ➔ कपयः
(घ) 'हा दग्धाः मे घोटकाः कथं रक्षणीयाः ?' वाक्येऽस्मिन् 'अश्वाः' इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ? ➔ घोटकाः
(ङ) 'मेषः महानसं प्रविश्य यत् पश्यति तद् भक्षयति।' अत्र 'निर्गत्य' पदस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ? ➔ प्रविश्य
(च) 'ज्वालमालाकुलाः' पदस्य विशेष्यपदं पाठात् चित्वा लिखत। ➔ अश्वाः
- (क) कुवाक्यान्तम् ➔ सौहृदम्
- (ख) मदोद्धताः ➔ कपयः
- (ग) ऊर्णाप्रचुरः ➔ मेषः
- (घ) कुराजान्तानि ➔ राष्ट्राणि
- (ङ) मृण्मयम् ➔ भाजनम्
- (च) कलहान्तानि ➔ हर्याणि
- (छ) साश्रुनयनः ➔ यूथपतिः
- (ज) कुकर्मान्तम् ➔ यशः
(क) तस्य पुत्राः वानरैः सह क्रीडन्ति स्म। ➔ चन्द्राय (भूपतये)
(ख) एतेषां कलहः न वानराणां हिताय। ➔ मेष-सूपकारेभ्यः
(ग) सर्वेषां संक्षयः न भवेत्। ➔ वानरेभ्यः
(घ) वयम् अटव्यां रूक्षफलानि नैव भक्षयिष्यामः। ➔ मदोद्धत-कपिभ्यः
(ङ) अहं तु वनं गच्छामि। ➔ वानरयूथपतये
(च) हा! दग्धाः मे घोटकाः। ➔ चन्द्राय (राज्ञे)
(क) कस्मिंश्चित् नगरे चन्द्रः भूपतिः प्रतिवसति स्म।
(ख) तस्मिन् एव राजगृहे मेषयूथम् अपि आसीत्।
(ग) अन्यस्मिन् अहनि स मेषः महानसं प्रविशति।
(घ) तस्य क्षितौ प्रलुठतः तृणेषु अग्निज्वालाः समुत्थिताः।
(ङ) सर्वे भयत्रस्ताः कपयः अचिन्तयन्।
- (ग) भूपतेः चन्द्रस्य पुत्राः वानरान् भोज्यपदार्थैः पुष्टिं नयन्ति स्म।
- (छ) राजगृहे बालवाहनयोग्यः मेषः जिह्वालोलुपतया महानसं प्रविश्य भोजनं खादति स्म।
- (क) सूपकारैः नित्यं ताडितं मेषं दृष्ट्वा वानरयूथपः वानरान् राजभवनं त्यक्तुम् अकथयत्।
- (ज) रसनास्वादलुब्धाः मदोद्धताः मर्कटाः तद् राजभवनं त्यक्तुं न स्वीकृतवन्तः।
- (च) अन्यस्मिन् अहनि स मेषः सूपकारेण अर्धज्वलितकाष्ठेन ताडितः।
- (घ) ज्वलन् स मेषः अश्वशालां प्रविष्टः। परिणामतः दग्धाः अश्वाः प्राणत्राणाय अधावन्।
- (ख) राजा राजवैद्यम् आहूय अश्वरक्षायै न्यवेदयत्।
- (ङ) भयत्रस्ताः कपयः गुरुजनोपदेशस्य अवधीरणातः पश्चात्तापं कृतवन्तः।
- (क) मेषाणां मध्ये ➔ मेषमध्ये
- (ख) वानराणां हिताय ➔ वानरहिताय
- (ग) प्राणानां त्राणाय ➔ प्राणत्राणाय
- (घ) कपीनां मेदसा ➔ कपिमेदसा
- (ङ) राज्ञः आदेशम् ➔ राजादेशम्
- (च) जिह्वायाः लोलुपतया ➔ जिह्वालोलुपतया
- (छ) अश्वानां नाशः ➔ अश्वनाशः
- (ज) यूथस्य पतिः ➔ यूथपतिः
1. अग्निः ➔ वह्निः, अनलः
2. वानरः ➔ कपिः, मर्कटः
3. भूपतिः ➔ राजा, नृपः
4. घोटकाः (अश्वः) ➔ हयः, घोटकः
5. सूपकारः ➔ पाचकः, औदनिकः
(क) 'एतेषां कलहो न वानराणां हिताय' ➔ (i) मेषस्य सूपकारैः सह दैनन्दिनः कलहः वानराणां विनाशकारणं भविष्यति।
(ख) 'तद्गृहं जीवितं वाञ्छन् दूरतः परिवर्जयेत्' ➔ (iii) यस्मिन् गृहे नित्यं विवादः भवति, नरः सुखेन जीवितुम् तत् गृहं कदापि न प्रविशेत्, तद् दूरतः एव परिवर्जयेत्।
(ग) 'रसनास्वादलुब्धाः यूयम् अस्य सुखस्य कुपरिणामं न जानीथ' ➔ (ii) यूयं सर्वे वानराः जिह्वास्वादवशाः लोलुपाः, अतः अस्य क्षणिकसुखस्य दुष्परिणामं न अवगच्छथ यत् अनेन युष्माकं विनाशः भविष्यति।
(घ) 'हा हन्त ! वयम्। अवधीरिताः अस्माभिः गुरुजनोपदेशाः' ➔ (iii) वानराः पश्चात्तापं कुर्वन्ति- 'स्वगुरुजनस्य यूथपतेः उपदेशानाम् अस्माभिः अवहेलना कृता अतः वयं विनाशोन्मुखाः।'
(क) मेषः महानसं प्रविश्य यत् पश्यति तद् भक्षयति। ➔ (iii) पाकशालाम्
(ख) 'कलहान्तानि हर्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम्।' ➔ (i) राजभवनानि
(ग) 'अन्यस्मिन् अहनि महानसं प्रविष्टः मेषः ताडितः।' ➔ (iii) दिवसे
(घ) 'तस्य क्षितौ प्रलुठतः तृणेषु वह्निज्वालाः समुत्थिताः।' ➔ (ii) भूमौ
(ङ) 'सपदि उपायः क्रियताम्।' ➔ (iii) झटिति
(क) चन्द्रो नाम भूपतिः प्रतिवसति स्म। ➔ भुवः पतिः
(ख) वानराणां यूथम् नित्यमेव पुष्टिं नयन्ति स्म। ➔ वानरयूथम्
(ग) तेषां मेषाणां मध्ये एकः मेषः जिह्वालोलुपः आसीत्। ➔ जिह्वायाम् लोलुपः
(घ) एकः मेषः जिह्वायाः लोलुपतया महानसं प्रविशति स्म। ➔ जिह्वालोलुपतया
(ङ) एतत् राज्ञः भवनम् परित्यज्य वनं गच्छामः। ➔ राजभवनम्
(च) जाज्वल्यमानं शरीरं यस्य सः मेषः अश्वशालां प्रविशति। ➔ जाज्वल्यमानशरीरः