संस्कृत-संख्या (1-100 तक)- Sanskrit Sankhya 1-100


 

संस्कृत संख्या ज्ञान

Sanskrit Numbers (Sankhya) 1 to 100 — Devanagari, उच्चारण और याद रखने की Tricks

कक्षा हेतु उपयोगी • Exam Ready Guide

संस्कृत भाषा में संख्याओं (संख्या / Sankhya) को याद करना शुरुआत में कठिन लगता है, लेकिन अगर आप 1 से 10 तक के मूल शब्दों (base words) को अच्छी तरह याद कर लें, तो आगे की संख्याएँ खुद-ब-खुद बनने लगती हैं। नीचे दी गई तालिका और ट्रिक्स की मदद से पूरी 1-100 तक की संख्याएँ आसानी से याद हो जाएँगी।

🔑 सबसे पहले याद करें — 1 से 10 (आधार शब्द)

1एकःekaḥ
2द्वौdvau
3त्रयःtrayaḥ
4चत्वारःcatvāraḥ
5पञ्चpañca
6षट्ṣaṭ
7सप्तsapta
8अष्टaṣṭa
9नवnava
10दशdaśa

👉 ध्यान दें: 11 से 18 तक सभी संख्याएँ इन्हीं आधार शब्दों + "दश" जोड़कर बनती हैं (जैसे पञ्च + दश = पञ्चदश = 15)। और हर दहाई से ठीक एक पहले वाली संख्या (9,19,29,39...) में "एकोन" (एक कम) जुड़ता है — जैसे एकोनविंशति = 19 (20 से एक कम)।

⚥ 1 से 4 तक — तीनों लिंगों में रूप

संस्कृत में केवल संख्या 1 से 4 तक ही लिंग (gender) के अनुसार बदलती हैं — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग और नपुंसकलिंग में इनके अलग-अलग रूप होते हैं। संख्या 5 से आगे सभी संख्याएँ तीनों लिंगों में समान रहती हैं। यह नियम व्याकरण की परीक्षाओं में अक्सर पूछा जाता है।

संख्या पुल्लिंग (Masc.) स्त्रीलिंग (Fem.) नपुंसकलिंग (Neut.)
1 एकःekaḥ एकाekā एकम्ekam
2 द्वौdvau द्वेdve द्वेdve
3 त्रयःtrayaḥ तिस्रःtisraḥ त्रीणिtrīṇi
4 चत्वारःcatvāraḥ चतस्रःcatasraḥ चत्वारिcatvāri

💡 उदाहरण: एकः बालकः (एक लड़का – पुल्लिंग), एका बालिका (एक लड़की – स्त्रीलिंग), एकम् फलम् (एक फल – नपुंसकलिंग)।

📊 संख्या तालिका (1 – 100)

1एकःekaḥ 2द्वौdvau 3त्रयःtrayaḥ 4चत्वारःcatvāraḥ 5पञ्चpañca 6षट्ṣaṭ 7सप्तsapta 8अष्टaṣṭa 9नवnava 10दशdaśa
11एकादशekādaśa 12द्वादशdvādaśa 13त्रयोदशtrayodaśa 14चतुर्दशcaturdaśa 15पञ्चदशpañcadaśa 16षोडशṣoḍaśa 17सप्तदशsaptadaśa 18अष्टादशaṣṭādaśa 19एकोनविंशतिekonaviṃśati 20विंशतिviṃśati
21एकविंशतिekaviṃśati 22द्वाविंशतिdvāviṃśati 23त्रयोविंशतिtrayoviṃśati 24चतुर्विंशतिcaturviṃśati 25पञ्चविंशतिpañcaviṃśati 26षड्विंशतिṣaḍviṃśati 27सप्तविंशतिsaptaviṃśati 28अष्टाविंशतिaṣṭāviṃśati 29एकोनत्रिंशत्ekonatriṃśat 30त्रिंशत्triṃśat
31एकत्रिंशत्ekatriṃśat 32द्वात्रिंशत्dvātriṃśat 33त्रयस्त्रिंशत्trayastriṃśat 34चतुस्त्रिंशत्catustriṃśat 35पञ्चत्रिंशत्pañcatriṃśat 36षट्त्रिंशत्ṣaṭtriṃśat 37सप्तत्रिंशत्saptatriṃśat 38अष्टात्रिंशत्aṣṭātriṃśat 39एकोनचत्वारिंशत्ekonacatvāriṃśat 40चत्वारिंशत्catvāriṃśat
41एकचत्वारिंशत्ekacatvāriṃśat 42द्विचत्वारिंशत्dvicatvāriṃśat 43त्रिचत्वारिंशत्tricatvāriṃśat 44चतुश्चत्वारिंशत्catuścatvāriṃśat 45पञ्चचत्वारिंशत्pañcacatvāriṃśat 46षट्चत्वारिंशत्ṣaṭcatvāriṃśat 47सप्तचत्वारिंशत्saptacatvāriṃśat 48अष्टचत्वारिंशत्aṣṭacatvāriṃśat 49एकोनपञ्चाशत्ekonapañcāśat 50पञ्चाशत्pañcāśat
51एकपञ्चाशत्ekapañcāśat 52द्विपञ्चाशत्dvipañcāśat 53त्रिपञ्चाशत्tripañcāśat 54चतुःपञ्चाशत्catuḥpañcāśat 55पञ्चपञ्चाशत्pañcapañcāśat 56षट्पञ्चाशत्ṣaṭpañcāśat 57सप्तपञ्चाशत्saptapañcāśat 58अष्टपञ्चाशत्aṣṭapañcāśat 59एकोनषष्टिekonaṣaṣṭi 60षष्टिṣaṣṭi
61एकषष्टिekaṣaṣṭi 62द्विषष्टिdviṣaṣṭi 63त्रिषष्टिtriṣaṣṭi 64चतुःषष्टिcatuḥṣaṣṭi 65पञ्चषष्टिpañcaṣaṣṭi 66षट्षष्टिṣaṭṣaṣṭi 67सप्तषष्टिsaptaṣaṣṭi 68अष्टषष्टिaṣṭaṣaṣṭi 69एकोनसप्ततिekonasaptati 70सप्ततिsaptati
71एकसप्ततिekasaptati 72द्विसप्ततिdvisaptati 73त्रिसप्ततिtrisaptati 74चतुःसप्ततिcatuḥsaptati 75पञ्चसप्ततिpañcasaptati 76षट्सप्ततिṣaṭsaptati 77सप्तसप्ततिsaptasaptati 78अष्टसप्ततिaṣṭasaptati 79एकोनाशीतिekonāśīti 80अशीतिaśīti
81एकाशीतिekāśīti 82द्वयशीतिdvayaśīti 83त्र्यशीतिtryaśīti 84चतुरशीतिcaturaśīti 85पञ्चाशीतिpañcāśīti 86षडशीतिṣaḍaśīti 87सप्ताशीतिsaptāśīti 88अष्टाशीतिaṣṭāśīti 89एकोननवतिekonanavati 90नवतिnavati
91एकनवतिekanavati 92द्विनवतिdvinavati 93त्रिनवतिtrinavati 94चतुर्नवतिcaturnavati 95पञ्चनवतिpañcanavati 96षण्णवतिṣaṇṇavati 97सप्तनवतिsaptanavati 98अष्टनवतिaṣṭanavati 99नवनवतिnavanavati 100शतम्śatam

📝 अभ्यास हेतु प्रश्नोत्तरी (MCQs)

1. "पञ्चदश" का अर्थ है —

  • (A) 5
  • (B) 15
  • (C) 50
  • (D) 25
उत्तर देखें
सही उत्तर: (B) 15

2. संख्या 20 के लिए संस्कृत शब्द है —

  • (A) त्रिंशत्
  • (B) दश
  • (C) विंशति
  • (D) शतम्
उत्तर देखें
सही उत्तर: (C) विंशति

3. "एकोनविंशति" किस संख्या को दर्शाता है?

  • (A) 21
  • (B) 18
  • (C) 19
  • (D) 9
उत्तर देखें
सही उत्तर: (C) 19 — "एकोन" का अर्थ है "एक कम", यानी 20 से एक कम।

4. "शतम्" का अर्थ क्या है?

  • (A) 10
  • (B) 100
  • (C) 1000
  • (D) 50
उत्तर देखें
सही उत्तर: (B) 100

5. संख्या 6 के लिए सही संस्कृत शब्द चुनें —

  • (A) सप्त
  • (B) षट्
  • (C) पञ्च
  • (D) नव
उत्तर देखें
सही उत्तर: (B) षट्

6. "चत्वारिंशत्" किस संख्या के लिए प्रयुक्त होता है?

  • (A) 14
  • (B) 4
  • (C) 40
  • (D) 44
उत्तर देखें
सही उत्तर: (C) 40

7. 60 के लिए संस्कृत शब्द है —

  • (A) षष्टि
  • (B) सप्तति
  • (C) नवति
  • (D) अशीति
उत्तर देखें
सही उत्तर: (A) षष्टि

8. "अशीति" किस संख्या को दर्शाता है?

  • (A) 70
  • (B) 80
  • (C) 90
  • (D) 18
उत्तर देखें
सही उत्तर: (B) 80

9. "द्वात्रिंशत्" का अर्थ है —

  • (A) 12
  • (B) 22
  • (C) 32
  • (D) 2
उत्तर देखें
सही उत्तर: (C) 32

10. निम्न में से "नवति" किस संख्या के लिए है?

  • (A) 9
  • (B) 19
  • (C) 90
  • (D) 99
उत्तर देखें
सही उत्तर: (C) 90

💡 परीक्षा में संख्या याद रखने की टिप्स

  • पैटर्न पहचानें: हर दहाई (20, 30, 40...) का एक निश्चित मूल शब्द होता है — विंशति (20), त्रिंशत् (30), चत्वारिंशत् (40) आदि। इन्हें अलग से याद कर लें, बाकी संख्याएँ इन्हीं में उपसर्ग (prefix) जोड़कर बनती हैं।
  • "एकोन" नियम याद रखें: हर दहाई से ठीक पहले वाली संख्या (9,19,29,39,49...99) में "एकोन" (एक कम) जुड़ता है — यह पैटर्न परीक्षा में सबसे ज़्यादा पूछा जाता है।
  • 1-10 को मजबूत करें: बाकी सारी संख्याएँ इन्हीं 10 मूल शब्दों (एक, द्वि, त्रि, चतुर्, पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश) पर आधारित हैं, इसलिए इन्हें रटने के बजाय पूरी तरह समझ लें।
  • ज़ोर से बोलकर दोहराएँ: संख्याओं को लय (rhythm) में बोलकर याद करने से उच्चारण और याद दोनों मजबूत होते हैं — जैसे विद्यालयों में "एकम् द्वे त्रीणि" गाकर पढ़ाया जाता है।
  • छोटे समूहों में बाँटें: एक बार में पूरी 100 संख्याएँ याद करने की जगह रोज़ एक दहाई (जैसे 1-10, फिर 11-20) याद करें।
  • लेखन अभ्यास करें: देवनागरी में लिखकर याद करने से स्पेलिंग (वर्तनी) की गलतियाँ परीक्षा में नहीं होंगी — विशेषकर "ष्", "श्" और अनुस्वार (ं) के प्रयोग पर ध्यान दें।
  • MCQ से जाँच करें: ऊपर दी गई प्रश्नोत्तरी को बार-बार हल करें ताकि परीक्षा में संख्याएँ भ्रमित न हों (जैसे 15 vs 50, 19 vs 90)।

Post a Comment

Previous Post Next Post