प्रथमः पाठः- वाङ्‌मयं तपः (Class 10 Sanskrit Manika Ch 1) | श्लोक-धारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet) उत्तर-कुंजी सहित

 

प्रथमः पाठः : वाङ्‌मयं तपः

कक्षा 10 - संस्कृत (मणिका भाग-2) | श्लोक-धारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet)

📝 निर्देशः: अधोलिखितान् श्लोकान् पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् अपनी उत्तर-पुस्तिका में हल करें। प्रत्येक श्लोक के उत्तर की जाँच करने के लिए नीचे दिए गए 'उत्तर-कुंजी (Answer Key)' बटन पर क्लिक करें।

📌 श्लोकः - 1

शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे।
सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. का अस्माकं सन्निधिं कुर्यात्?
2. शारदा कीदृशी अस्ति?
3. शारदा कुत्र सन्निधिं क्रियात्?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. शारदाम्भोजवदना शारदा कुत्र सर्वदा सत्निधिं क्रियात्?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं क्रियात्।' अत्र क्रियापदं किम्?
2. 'कमलमुखे' इत्यर्थे श्लोके किं समस्तपदम् प्रयुक्तम्?
3. 'नित्यम्' इति पदस्य कः पर्यायः अत्र समागतः?

✔ श्लोकः - 1 उत्तरम्:

(क) 1. शारदा, 2. शारदाम्भोजवदना, 3. अस्माकं वदनाम्बुजे
(ख) 1. शारदाम्भोजवदना शारदा अस्माकं वदनाम्बुजे सर्वदा सत्निधिं क्रियात्।
(ग) 1. क्रियात्, 2. वदनाम्बुजे, 3. सर्वदा

📌 श्लोकः - 2

अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति!
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात्॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. भारत्याः कोशः कीदृशः विद्यते?
2. कोशः कस्मात् वृद्धिम् आयाति?
3. कोशः कस्मात् क्षयम् आयाति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. भारत्याः कोशस्य का विशेषा स्थितिः अस्ति?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'अपूर्वः कोशोऽयं विद्यते तव भारति।' अत्र विशेष्यपदं किम्?
2. 'नश्यति' इत्यर्थे श्लोके किं पदम् प्रयुक्तम्?
3. 'सञ्चयात्' इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।

✔ श्लोकः - 2 उत्तरम्:

(क) 1. अपूर्वः, 2. व्ययतः, 3. सञ्चयात्
(ख) 1. भारत्याः कोशः व्ययतः वृद्धिम् आयाति सञ्चयात् च क्षयम् आयाति।
(ग) 1. कोशः, 2. क्षयम् आयाति, 3. व्ययतः

📌 श्लोकः - 3

नास्ति विद्यासमं चक्षुः नास्ति सत्यसमं तपः।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. किं समं चक्षुः न अस्ति?
2. किं समं तपः न अस्ति?
3. किं समं सुखं न अस्ति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. लोके किम् समं दुःखं किम् च समं सुखं न अस्ति?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'नास्ति रागसमं दुःखम्।' अत्र 'नास्ति' पदस्य सन्धिविच्छेदः कः?
2. 'नेत्रम्' इत्यस्य कः पर्यायः अत्र प्रयुक्तः?
3. 'मोहः' इत्यस्य स्थाने श्लोके किं पदम् समागतम्?

✔ श्लोकः - 3 उत्तरम्:

(क) 1. विद्यासमम्, 2. सत्यसमम्, 3. त्यागसमम्
(ख) 1. रागसमम् दुःखम् तथा त्यागसमम् सुखम् न अस्ति।
(ग) 1. न + अस्ति, 2. चक्षुः, 3. रागः

📌 श्लोकः - 4

न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया।
प्रह्लादयति च पुरुषं यथा मधुरभाषिणी वाणी॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. का पुरुषं प्रह्लादयति?
2. कीदृशं सलिलं पुरुषं तथा न प्रह्लादयति?
3. कीदृशी छाया पुरुषं तथा न प्रह्लादयति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं कथं प्रह्लादयति?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'प्रह्लादयति च पुरुषं यथा मधुरभाषिणी वाणी।' अत्र कर्तृपदं किम्?
2. 'प्रसन्नं करोति' इत्यर्थे श्लोके किं क्रियापदम् प्रयुक्तम्?
3. 'जलम्' इत्यस्य कः पर्यायः अत्र समागतः?

✔ श्लोकः - 4 उत्तरम्:

(क) 1. मधुरभाषिणी वाणी, 2. शीतलसलिलम्, 3. शीतला छाया
(ख) 1. मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं यथा प्रह्लादयति तथा शीतलसलिलं, चन्दनरसः, शीतला छाया च न प्रह्लादयति।
(ग) 1. वाणी, 2. प्रह्लादयति, 3. सलिलम्

📌 श्लोकः - 5

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा।
ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. श्लोकानुसारं श्लोके केषां गुणाः वर्णिताः?
2. 'श्रोतुम् इच्छा' इति किम् उच्यते?
3. कति धीगुणाः श्लोके सूचिताः सन्ति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. बुद्धेः (धियः) के के गुणाः सन्ति?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'बुद्धेः गुणाः' इत्यर्थे श्लोके किं समस्तपदम् प्रयुक्तम्?
2. 'शङ्कानिवारणम्' इत्यर्थे किं पदम् अत्र समागतम्?
3. 'ऊहः' इति पदस्य कः अर्थः अस्ति?

✔ श्लोकः - 5 उत्तरम्:

(क) 1. धियः (बुद्धेः), 2. शुश्रूषा, 3. अष्ट (8)
(ख) 1. शुश्रूषा, श्रवणम्, ग्रहणम्, धारणम्, ऊहः, अपोहः, अर्थविज्ञानम्, तत्त्वज्ञानम् च धियः गुणाः सन्ति।
(ग) 1. धीगुणाः, 2. अपोहः, 3. पक्षे तर्कः / विचारः

📌 श्लोकः - 6

माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. पाठकानां कति गुणाः सन्ति?
2. वर्णानां स्पष्टता किम् उच्यते?
3. पदानां पृथक्त्वेन उच्चारणं किम् उच्यते?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. एते षट् पाठकाः गुणाः के के सन्ति?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'षडेते पाठका गुणाः।' अत्र विशेषणपदं किम्?
2. 'मधुरता' इत्यस्य स्थाने किं पदम् प्रयुक्तम्?
3. 'सुस्वरः' अस्य पदस्य विग्रहः कः?

✔ श्लोकः - 6 उत्तरम्:

(क) 1. षट् (6), 2. अक्षरव्यक्तिः, 3. पदच्छेदः
(ख) 1. माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः, सुस्वरः, धैर्यम्, लयसमर्थम् च एते षट् पाठकाः गुणाः सन्ति।
(ग) 1. षट् / एते, 2. माधुर्यम्, 3. शोभनः स्वरः

📌 श्लोकः - 7

आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया।
कालेन पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिः॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. शिष्यः आचार्यात् किम् आदत्ते?
2. शिष्यः स्वमेधया किम् आदत्ते?
3. शिष्यः सहपाठिभिः सह किं शिक्षते?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. शिष्यः विद्यायाः चतुर्थांशं (पादम्) कैः कैः माध्यमैः प्राप्नोति?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'गृह्णाति' इत्यर्थे श्लोके किं क्रियापदम् प्रयुक्तम्?
2. 'स्वबुद्ध्या' इत्यस्य कः पर्यायः अत्र समागतः?
3. 'सहपाठिभिः' इत्यस्य कृते किं पदम् प्रयुक्तम्?

✔ श्लोकः - 7 उत्तरम्:

(क) 1. पादम् (चतुर्थांशम्), 2. पादम्, 3. पादम् (चतुर्थांशम्)
(ख) 1. शिष्यः पादम् आचार्यात्, पादम् स्वमेधया, पादम् कालेन तथा पादम् सब्रह्मचारिभिः प्राप्नोति।
(ग) 1. आदत्ते, 2. स्वमेधया, 3. सब्रह्मचारिभिः

📌 श्लोकः - 8

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. किं वाक्यं वाङ्‌मयं तपः उच्यते?
2. स्वाध्यायाभ्यसनं किं तपः उच्यते?
3. प्रियं हितं च वाक्यं कीदृशं भवति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. वाङ्‌मयं तपः किम् उच्यते?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'वाङ्मयं तप उच्यते।' अत्र विशेष्यपदं किम्?
2. 'कथ्यते' इत्यस्य कः पर्यायः श्लोके अस्ति?
3. 'उद्वेगकरम्' इति पदस्य विलोमपदं लिखत।

✔ श्लोकः - 8 उत्तरम्:

(क) 1. अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च, 2. वाङ्‌मयम्, 3. अनुद्वेगकरम्
(ख) 1. अनुद्वेगकरम्, सत्यम्, प्रियहितम् च वाक्यम् तथा स्वाध्यायाभ्यसनम् एव वाङ्‌मयं तपः उच्यते।
(ग) 1. तपः, 2. उच्यते, 3. अनुद्वेगकरम्