अष्टमः पाठः: अन्नाद् आनन्दप्रति
भृगुः: अयि भोः पितः! अभिवादयेऽहं सादरम्। भगवन्! ब्रह्मविषये मयि काचिद् जिज्ञासा वर्तते। किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चात्यते? कृपया उपदिशत्।
वरुणः: पुत्र! शुभं भूयात्। ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्। यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम्। तपस्तप्यताम्। तपसैव ज्ञायते।
| शब्द (Word) | हिन्दी अर्थ | संस्कृत पर्याय | English |
|---|---|---|---|
| अन्वेष्टव्यम् | खोज करनी चाहिए | अनुसन्धेयम् | Explore |
| उदीरितम् | कहा गया | उक्तम् / प्रकटितम् | Spoken |
| प्रकटितम् | प्रकट हुआ | प्रकाशितम् | Revealed |
| श्रद्धा | निष्ठा | आदरः | Faith |
(ततो भृगुः अनेकवर्षाणि तप आचरति। तपस्तप्त्वा पुनः पितरं निकषा गच्छति। पिता तं पृच्छति—)
वरुणः: अयि पुत्र! त्वया किं ज्ञातम्?
भृगुः: भोः पितः! अन्नं वै ब्रह्म इति।
वरुणः: कथम् अन्नं ब्रह्मरूपेण ज्ञातम्?
भृगुः: हे पितः! अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते। अनेन एव प्राणिनः जीवन्ति। अनेनैव शरीरं बलं च वर्धते। अतोऽन्नं ब्रह्म इति उच्यते हि —
आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥
वरुणः: पुत्र! त्वया सम्यग् अवबुद्धम्। अत उच्यते— अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात् (अन्नं) सर्वौषधम् इति उच्यते। अतः कदापि अन्नं न निन्द्यात्। अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवेताम्। कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम्। प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत। सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवेताम्। परं च हे वत्स! ब्रह्म ज्ञातुम् इतोऽपि यतताम्। तपः कुरुताम्।
| शब्द (Word) | हिन्दी अर्थ | संस्कृत पर्याय | English |
|---|---|---|---|
| परिहर्तव्यम् | त्याग करना चाहिए | त्यक्तव्यम् | To be discarded |
| साधनीयम् | संस्कार करना चाहिए | संस्करणीयम् | Should be achieved |
| भूतानि | प्राणी जन | प्राणिनः | Living beings |
| कुर्वित | करना चाहिए | कुर्यात् | Should do |
(पुनः भृगुः पर्वतं गत्वा बहूनि वर्षाणि तप आचरति। तपस्तप्त्वा पितुः समीपं गच्छति। आगतं पुत्रं दृष्ट्वा पिता पृच्छति—)
वरुणः: हे पुत्र! तपसा त्वया किं ज्ञातम्?
भृगुः: हे पितः! प्राणो वै ब्रह्म इति।
वरुणः: हे भृगो! कथं प्राणो ब्रह्म इति ज्ञातम्?
भृगुः: हे भगवन्! प्राणो हि भूतानाम् आयुः। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। प्राण एव अस्माकं जीवनम्। प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति। अतः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च। तस्मात् प्राणो वै ब्रह्म इति विज्ञातम्।
वरुणः: पुत्र! त्वया सत्यम् उदीरितम्। प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते। प्राणेन जातानि जीवन्ति। प्राणशक्त्या एव शारीरिकक्रियाशक्तेर्विकासो भवति। अत एव प्राणः सर्वथा रक्षणीयः। तस्मात् प्राणिविकासाय प्रतिदिनं प्राणायामः कर्तव्यः। उक्तं हि —
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्॥
पुत्र! भवान् तपसा प्राणतत्त्वस्य महत्त्वं ज्ञातवान्। किन्तु ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि कठोरं तपः कुरुताम्।
| शब्द (Word) | हिन्दी अर्थ | संस्कृत पर्याय | English |
|---|---|---|---|
| प्राणः | प्राण वायु | प्राणवायुः | Life-breathe |
| निष्क्रान्तिः | बाहर जाना | बहिर्मिगमनम् | Going out |
| विवर्धन्ते | विशेष रूप से वृद्धि को प्राप्त होते हैं | विशेषण वृद्धि प्राप्नुवन्ति | Grow |
| हीः | लज्जा | लज्जा | Modesty |
(सः पुनः बहुकालं यावद् वनं गत्वा तपश्चर्यां करोति। तपस्तप्त्वा प्रसन्नवदनो वरुणं निकषा प्राप्नोति, वरुणः भृगुं पृच्छति—)
वरुणः: हे पुत्र! त्वया तपसा किं ज्ञातम्?
भृगुः: हे तात! मया तपसा मनो वै ब्रह्म इति ज्ञातम्।
वरुणः: पुत्र! कथं मनो वै ब्रह्म इति?
भृगुः: हे पितः! मया तपसा एवम् अनुभूतं यद् अस्माकं मन एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्। समस्तानि इन्द्रियाणि अपि मनसा सञ्चाल्यन्ते। मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति। मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते। अतो मनो वै ब्रह्म इति।
वरुणः: हे वत्स! त्वया सम्यग् अनुभूतं यद् मन एव सर्वमिति। अत उपनिषदि उच्यते—
कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा।
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव॥
वत्स! मानवः चिन्तनशक्त्या मननशक्त्या दृढसङ्कल्पशक्त्या च सर्वं लब्धुं शक्नोति। अतो मनसः शक्तिप्राप्तये मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्। शोकादिरहितम्, उत्साहयुक्तं, शान्तं च करणीयम्। आहारशुद्धिश्च करणीया। किञ्च हे पुत्र! ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि प्रयतस्व।
| शब्द (Word) | हिन्दी अर्थ | संस्कृत पर्याय | English |
|---|---|---|---|
| कामः | इच्छा | इच्छा | Desire |
| धृतिः | धैर्य | धैर्यम् | Courage |
| धीः | बुद्धि | बुद्धिः | Intelligence |
| विचिकित्सा | संदेह | सन्देहः | Doubt |
| सङ्कल्पः | संकल्प | प्रतिज्ञा | Come into being |
(पुनः भृगुः बहुकालं यावत् कठोरं तपः कुरुते, तपः कृत्वा पितुः समीपं प्राप्नोति, पिता तं पृच्छति)
वरुणः: हे भृगो! तपसा किम् अनुभूतम्?
भृगुः: हे पितः! मया तपसा सूक्ष्मज्ञानेन च इदं ज्ञातं यद् विज्ञानं वै ब्रह्म इति।
वरुणः: पुत्र! किं नाम विज्ञानम्?
भृगुः: हे भगवन्! बुद्धितत्त्वमेव विज्ञानम्।
वरुणः: पुत्र! कथं विज्ञानं (बुद्धितत्त्वम्) ब्रह्म इति विज्ञातम्?
भृगुः: हे पितः! बुद्धितत्त्वं विना अस्माकं बोधशक्तेः, तर्कशक्तेः, विवेकशक्तेः, निर्णयशक्तेः, स्मृतिशक्तेश्च विकासो न भवित। बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति। समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते। अत एव विज्ञानं वै ब्रह्म इति।
वरुणः: पुत्र! सत्यं भाषसे। अतः बौद्धिकविकासाय विज्ञानमयकोषस्य विकासः कर्तव्यः। तदर्थं प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम्। किञ्च यदि ब्रह्मणः स्वरूपं वेतुम् इच्छति तर्हि इतोऽपि प्रयतताम्, अविव्यतां च।
| शब्द (Word) | हिन्दी अर्थ | संस्कृत पर्याय | English |
|---|---|---|---|
| विज्ञानम् | बुद्धि | बुद्धिः | Intellect |
| अवबुद्धम् | समझा गया | ज्ञातम् | Understood |
| अन्वेष्टव्यम् | खोज करनी चाहिए | अनुसन्धेयम् | Explore |
वरुणः: भोः वत्स! तपसा त्वया किं विज्ञातम्?
भृगुः: हे भगवन्! अत्यन्तं सूक्ष्मचिन्तनेन तपसा च मया एवम् अवबुद्धम् आनन्दो वै ब्रह्म इति।
वरुणः: हे पुत्र! कथम् आनन्दो वै ब्रह्म इति?
भृगुः: हे पितः! अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय भवन्ति। अस्माकं कर्मणो लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिरेव। आनन्देन एव प्राणिनो जीवन्ति। आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपमिति। तस्मात् आनन्दो वै ब्रह्म इति।
वरुणः: हे वत्स! त्वया सत्यं प्रकटितम्। अतः आनन्दप्राप्तये प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम्। प्राणिषु दया कर्तव्या। परोपकारः कर्तव्यः। रागः, द्वेषः, ईष्यां, क्रोधः, लोभः, मोहश्च हातव्याः। सर्वदा ईश्वरं सेवतां मोदतां च।
भृगुः: अस्तु श्रीमन्! तथैव आचरामि।
वरुणः: हे पुत्र! त्वं तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान्। एतैः पञ्चभिरेव अस्माकं पूर्णविकासो भवति, अतः एते ब्रह्मपदेन व्यवह्रियन्ते। ब्रह्मणः स्वरूपं तु ततोऽपि परे अस्ति। एतानि ब्रह्मज्ञानाय द्वाराणि सन्ति। यदि एतेषां क्रमशो विकासं करिष्यसि तर्हि ब्रह्मणः स्वरूपबोधो भविष्यति। उक्तञ्च—
आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः।
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः॥
भृगुः: अस्तु श्रीमन्! अनुगृहीतोऽस्मि।
| शब्द (Word) | हिन्दी अर्थ | संस्कृत पर्याय | English |
|---|---|---|---|
| स्मृतिलम्भे | आत्मज्ञान की प्राप्ति होने पर | ध्रुवस्मृतेः प्राप्तौ | Obtaining self actualization |
| विप्रमोक्षः | अत्यन्त मोक्ष | अत्यन्त मोक्षः | Final liberation |
| हातव्याः | त्याग करना चाहिए | त्यक्तव्याः | Should be sacrificed |
| सर्वग्रन्थीनाम् | सभी गाँठ (संदेहों के) | सर्वेषां ग्रन्थीनाम् | Of all the doubts |
अभ्यास प्रश्न (उत्तर सहित)
(क) अन्नेन शरीरं वर्धते।
(ख) प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्।
(ग) प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति।
(घ) प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते।
(ङ) मनसा समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते।
(च) बुद्धितत्त्वं विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति।
(छ) मनः एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्।
(क) भृगोः जिज्ञासा कस्मिन् विषये आसीत्?
उत्तरम्: भृगोः जिज्ञासा ब्रह्मविषये आसीत्। सः ज्ञातुम् इच्छति स्म यत् किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चात्यते।
(ख) भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय किम् आचरितम्?
उत्तरम्: भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय बहुवारं तपः आचरितम्, स्वयमेव अन्वेषणं कृतम्।
(ग) भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण किं ज्ञातवान्?
उत्तरम्: भृगुः प्रथमं तपसा 'अन्नं वै ब्रह्म' इति ज्ञातवान्।
(घ) मनसः के जायन्ते?
उत्तरम्: मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते।
(ङ) प्राणिनः कस्मात् जायन्ते?
उत्तरम्: प्राणिनः अन्नाद् जायन्ते, प्राणाद् वा जायन्ते।
(च) इन्द्रियाणि केन सञ्चाल्यन्ते?
उत्तरम्: इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते।
(छ) शरीरं कुत्र प्रतिष्ठितम् अस्ति?
उत्तरम्: शरीरं प्राणे प्रतिष्ठितम् अस्ति।
(ज) केन विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति?
उत्तरम्: बुद्धितत्त्वं (विज्ञानं) विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति।
(झ) भृगुः तपसा केषां महत्त्वं ज्ञातवान्?
उत्तरम्: भृगुः तपसा अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च (पञ्चकोषाणां) महत्त्वं ज्ञातवान्।
(क) प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति — सत्यम्
(ख) अस्मिन् संवादे अन्नस्य महत्त्वं वर्णितम् — सत्यम्
(ग) प्राणिनः मनसः जायन्ते इति कथनम् अस्ति — असत्यम्
(घ) अन्नेन शरीरं वर्धते इति — सत्यम्
(ङ) मनः सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति — असत्यम्
(च) भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्ति — सत्यम्
(छ) भृगुः तपसा मनो ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् — सत्यम्
(ज) विना योगे तृतीया विभक्तिर्भवति — असत्यम्
(क) प्राणिनः — ३. जायन्ते
(ख) शरीरम् — ४. वर्धते
(ग) तपः — १. क्रियताम्
(घ) पितरं — ५. ब्रूते
(ङ) यत्नः — २. कुरुताम्
| पुरुष | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम | वर्तते | वर्तेते | वर्तन्ते |
| मध्यम | वर्तसे | वर्तेथे | वर्तध्वे |
| उत्तम | वर्ते | वर्तावहे | वर्तामहे |
(छात्रों को यह स्वयं अभ्यास करना है, यहाँ एक उदाहरण दिया गया है)
लभते (लट् लकार):
प्रथमपुरुष: लभते, लभेते, लभन्ते
मध्यमपुरुष: लभसे, लभेथे, लभध्वे
उत्तमपुरुष: लभे, लभावहे, लभामहे
मुद्-धातुः (लोट्-लकारः)
| पुरुष | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम | मोदताम् | मोदेताम् | मोदन्ताम् |
| मध्यम | मोदस्व | मोदेथाम् | मोदध्वम् |
| उत्तम | मोदै | मोदावहै | मोदामहै |
वर्ध्-धातुः (लोट्-लकारः)
| पुरुष | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम | वर्धताम् | वर्धेताम् | वर्धन्ताम् |
| मध्यम | वर्धस्व | वर्धेथाम् | वर्धध्वम् |
| उत्तम | वर्धै | वर्धावहै | वर्धामहै |
उदाहरणम् — सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते। -> भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्।
(क) बालकः अन्नं निन्दां भवान् न कुरुताम्।
(ख) मम जीवने यशो वर्धत। तव जीवने यशो वर्धताम्।
(ग) अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं करवे। त्वं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुरु।
(घ) रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते। दिनेशः सर्वदा सत्यं भाषताम्।
(ङ) छात्रः लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहते। अहं लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहै।
(च) साधवः सर्वदा रमन्ते। भवन्तः सर्वदा रमन्ताम्।
(छ) भवान् योगेन आरोग्यं लभते। अहं योगेन आरोग्यं लभै।
(ज) रमा सदा सत्कर्मणि यतते। लता सदा सत्कर्मणि यतताम्।
(झ) भक्तः ईश्वरं वन्दते। त्वं ईश्वरं वन्दस्व।
