तृतीयः पाठः : आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
कक्षा 9 - संस्कृत (शारदा) | गद्यांश/नाट्यांश-धारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet)
📌 नाट्यांश-खण्डः - 1
"कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ?
- तौ हस्ते किं स्वीकृत्य धावितवन्तौ?
- शुनकः कया भावनया/केन कारणेन आक्रोशं कृतवान्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- क्रीडावेलायां बालौ शुनकं दृष्ट्वा किं कृतवन्तौ?
- मातामही दूरात् किं दृष्टवती, कावपि चाहूतवती?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'कञ्चन शुनकम्' अत्र विशेषणपदं किम्?
- 'आह्वानम् अकरोत्' इत्यस्य कः पर्यायः नाट्यांशे समागतः?
- 'शीघ्रेण' इत्यस्य कः समानार्थक-शब्दः अत्र प्रयुक्तः?
- 'मन्दम्' इति पदस्य विलोमपदं नाट्यांशात् लिखत।
✔ खण्डः - 1 उत्तरम्:
(क) 1. मातुलगृहम्, 2. पाषाणखण्डम्, 3. भयेन
(ख) 1. बालौ शुनकं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ।
2. मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, कपिलं माधवीं च (तौ) आहूतवती।
(ग) 1. कञ्चन, 2. आहूतवती, 3. वेगेन, 4. उच्चैः
(ख) 1. बालौ शुनकं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ।
2. मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, कपिलं माधवीं च (तौ) आहूतवती।
(ग) 1. कञ्चन, 2. आहूतवती, 3. वेगेन, 4. उच्चैः
📌 नाट्यांश-खण्डः - 2
"मातामही - उपविशताम्, सावधानेन शृणुतां च। अस्माकं भारतभूमिः अनेकेषां ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां नररत्नानां च प्रसवित्री। बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तौ। किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः ?
माधवी - आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।
मातामही - आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि।"
माधवी - आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।
मातामही - आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- केषां प्रसवित्री अस्माकं भारतभूमिः?
- कस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं करोति स्म?
- पाण्डुरङ्गस्य प्रियमित्रं कः आसीत्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- सत्पुरुषाः केन स्वकीयजन्म सार्थकं कुर्वन्ति?
- नामदेव महाराजः पाण्डुरङ्गस्य कः आसीत्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'जनयित्री' इत्यस्य कः पर्यायः नाट्यांशे अस्ति?
- 'निरर्थकम्' इति पदस्य विलोमपदं लिखत।
- 'पुण्यश्लोकस्य नामदेवस्य' अत्र विशेष्यपदं किम्?
- 'अहं श्रुतवती' अत्र 'अहम्' सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?
✔ खण्डः - 2 उत्तरम्:
(क) 1. ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां नररत्नानां च, 2. नामदेवस्य, 3. नामदेवः
(ख) 1. सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन स्वकीयं जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।
2. नामदेव महाराजः पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः प्रियमित्रं च आसीत्।
(ग) 1. प्रसवित्री, 2. सार्थकम्, 3. नामदेवस्य, 4. माधव्यै (माधव्याः कृते)
(ख) 1. सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन स्वकीयं जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।
2. नामदेव महाराजः पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः प्रियमित्रं च आसीत्।
(ग) 1. प्रसवित्री, 2. सार्थकम्, 3. नामदेवस्य, 4. माधव्यै (माधव्याः कृते)
📌 नाट्यांश-खण्डः - 3
"मातामही - नामदेवः प्रतिदिनम् अतीव श्रद्धया निष्ठया भक्त्या च नैवेद्यस्थालिकाम् आदाय मन्दिरं गच्छति स्म। एकदा सः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य सः नेत्रे उद्घाटितवान्। अहो आश्चर्यम् ! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत्। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान् ... घृतपात्रं धृत्वा !"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- नामदेवः प्रतिदिनं कुत्र गच्छति स्म?
- स्थालिकातः रोटिकां कः अपहृतवान्?
- नामदेवः हस्ते किं धृत्वा अनुधावितवान्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- नामदेवः मन्दिरे विग्रहस्य पुरतः स्थालिकां स्थापयित्वा किं कृतवान्?
- नेत्रे उद्घाट्य नामदेवः किं दृष्टवान्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'क्षुधार्तः' इत्यस्य कः पर्यायः नाट्यांशे अस्ति?
- 'दिनं दिनं प्रति' अस्य किं समस्तपदं गद्यांशे अस्ति?
- 'पिधाय' इति पदस्य विलोमपदं/विपरीतार्थकं लिखत।
- 'बुभुक्षितः शुनकः' अत्र विशेषणपदं किम्?
✔ खण्डः - 3 उत्तरम्:
(क) 1. मन्दिरम्, 2. बुभुक्षितः शुनकः, 3. घृतपात्रम्
(ख) 1. नामदेवः मन्दिरे विग्रहस्य पुरतः स्थालिकां स्थापयित्वा मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणमत्।
2. नेत्रे उद्घाट्य नामदेवः दृष्टवान् यत् पुरतः स्थालिकायां रोटिका नासीत्।
(ग) 1. बुभुक्षितः, 2. प्रतिदिनम्, 3. उद्घाट्य (उद्घाटितवान्), 4. बुभुक्षितः
(ख) 1. नामदेवः मन्दिरे विग्रहस्य पुरतः स्थालिकां स्थापयित्वा मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणमत्।
2. नेत्रे उद्घाट्य नामदेवः दृष्टवान् यत् पुरतः स्थालिकायां रोटिका नासीत्।
(ग) 1. बुभुक्षितः, 2. प्रतिदिनम्, 3. उद्घाट्य (उद्घाटितवान्), 4. बुभुक्षितः
📌 नाट्यांश-खण्डः - 4
"धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः। स नामदेवम् उक्तवान् – 'वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।' कपिलः - अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति। इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् - 'आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः।'"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतः?
- ईश्वरः केषु निवसति?
- यः सर्वभूतेषु आत्मवत् पश्यति सः कः भवति?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- पाण्डुरङ्गः नामदेवं प्रति किं प्रोक्तवान्?
- अन्ते कपिलः किं ज्ञातवान्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'प्रकटः अभवत्' इत्यस्य कः पर्यायः नाट्यांशे अस्ति?
- 'मूर्खः' इति पदस्य विलोमपदं लिखत।
- 'सर्वेषु जीवेषु' अत्र विशेष्यपदं किम्?
- 'भवान् उत्तीर्णः' अत्र 'भवान्' सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
✔ खण्डः - 4 उत्तरम्:
(क) 1. पाण्डुरङ्गः, 2. सर्वेषु भूतेषु (जीवेषु), 3. पण्डितः
(ख) 1. पाण्डुरङ्गः उक्तवान् यत् 'वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्, गुरूपदेशं अनुपालितवान् भवान्।'
2. अन्ते कपिलः ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि।
(ग) 1. आविर्भूतः, 2. पण्डितः, 3. जीवेषु, 4. नामदेवाय (नामदेवस्य कृते)
(ख) 1. पाण्डुरङ्गः उक्तवान् यत् 'वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्, गुरूपदेशं अनुपालितवान् भवान्।'
2. अन्ते कपिलः ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि।
(ग) 1. आविर्भूतः, 2. पण्डितः, 3. जीवेषु, 4. नामदेवाय (नामदेवस्य कृते)