द्वितीयः पाठः : सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः
कक्षा 9 - संस्कृत (शारदा) | गद्यांश-धारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet)
📌 गद्यांश-खण्डः - 1
"भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते, याः मानवजीवनस्य यथार्थतत्त्वं प्रतिपादयन्ति। तेष्वेकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति - 'सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।' अस्य आशयः अस्ति यत् वास्तविकसुखस्य आधारः धर्मः, धर्मपालनस्य च आधारः अर्थः। अर्थः इत्युक्ते धनं, यत् सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्। जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- वास्तविकसुखस्य आधारः कः?
- कौटिल्यस्य कस्मिन् ग्रन्थे सूत्ररूपं वाक्यम् अस्ति?
- आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनं किम्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- जीवने केषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति?
- कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे किम् प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यम् अस्ति?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'अनेकाः सूक्तयः' अत्र विशेषणपदं किम्?
- 'वित्तम्' इत्यस्य कः पर्यायः गद्यांशे प्रयुक्तः?
- 'अविच्छिन्नः सम्बन्धः' अत्र विशेष्यपदं किम्?
- 'अवास्तविकम्' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।
✔ गद्यांश-खण्डः - 1 उत्तरम्:
(क) 1. धर्मः, 2. अर्थशास्त्रे, 3. अर्थः (धनम्)
(ख) 1. जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति।
2. कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे "सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः" इति प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यम् अस्ति।
(ग) 1. अनेकाः, 2. अर्थः (धनम्), 3. सम्बन्धः, 4. वास्तविकम् (यथार्थम्)
(ख) 1. जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति।
2. कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे "सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः" इति प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यम् अस्ति।
(ग) 1. अनेकाः, 2. अर्थः (धनम्), 3. सम्बन्धः, 4. वास्तविकम् (यथार्थम्)
📌 गद्यांश-खण्डः - 2
"सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्। पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति। स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति। दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति। अतः धर्मशास्त्रे चतुर्वर्गेषु धर्मार्थकाममोक्षेषु अर्थः अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते। उक्तं गरुडपुराणे - 'ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।'"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति?
- ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम्?
- कस्मिन् पुराणे धर्मार्थयोः चिन्तनम् उपदिष्टम्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकं भवति?
- पर्याप्तधनस्य अभावे कानि कार्याणि बाधितानि भवन्ति?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'मूलभूतानाम् आवश्यकतानाम्' अत्र विशेषणपदं किम्?
- 'सूर्योदयात् पूर्वम्' इत्यर्थे किं पदम् समागतम्?
- 'सुकरम्' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।
- 'बाधितानि भवन्ति' अत्र क्रियापदं किम्?
✔ गद्यांश-खण्डः - 2 उत्तरम्:
(क) 1. पर्याप्तधनस्य (अर्थस्य), 2. धर्मार्थयोः, 3. गरुडपुराणे
(ख) 1. सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्।
2. पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति।
(ग) 1. मूलभूतानाम्, 2. ब्राह्मे मुहूर्ते, 3. कठिनम्, 4. भवन्ति
(ख) 1. सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्।
2. पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति।
(ग) 1. मूलभूतानाम्, 2. ब्राह्मे मुहूर्ते, 3. कठिनम्, 4. भवन्ति
📌 गद्यांश-खण्डः - 3
"स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति – न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम्, औचित्यपूर्णः व्ययः, भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः च। भगवता मनुना उक्तम् - 'सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।' अस्य आशयः यत् अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः। सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति। स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य मूलं वर्तते। संकटकालेऽपि स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति?
- स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते?
- सर्वेषु शौचेषु किं शौचं परं स्मृतम्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः कीदृशः भवति?
- स्वाभिमानिजनः संकटकाले किं नापेक्षते?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'अनैतिकः व्यवहारः' अत्र विशेषणपदं किम्?
- 'संग्रहः' इत्यस्य कः पर्यायः अत्र गद्यांशे अस्ति?
- 'पवित्रता' इत्यर्थे श्लोके/गद्यांशे किं पदम् प्रयुक्तम्?
- 'परावलम्बी' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।
✔ गद्यांश-खण्डः - 3 उत्तरम्:
(क) 1. त्रिविधः, 2. स्वाभिमानस्य, 3. अर्थशौचम्
(ख) 1. सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति।
2. स्वाभिमानिजनः संकटकालेऽपि अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
(ग) 1. अनैतिकः, 2. सञ्चयः, 3. शौचम् (अर्थशौचम्), 4. स्वावलम्बी
(ख) 1. सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति।
2. स्वाभिमानिजनः संकटकालेऽपि अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
(ग) 1. अनैतिकः, 2. सञ्चयः, 3. शौचम् (अर्थशौचम्), 4. स्वावलम्बी
📌 गद्यांश-खण्डः - 4
"अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति। जिह्वालालसापूर्त्यर्थं त्वरिताहारः, शीतपेयं, पुटीकृतभोजनं तथैव व्यसनपदार्थानां सेवनं यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति। एतैः न केवलं धनहानिः, स्वास्थ्यहानिरपि जायते। चाणक्यनीतौ उक्तम् - 'जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।' यदि छात्राः प्रतिदिनम् अल्पधनस्यापि सञ्चयं कुर्वन्ति, तस्य उचितनिवेशं च कुर्वन्ति तर्हि तेषां भविष्यं सुरक्षितं भवेत्।"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- छात्राः कस्य धनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति?
- जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः कः पूर्यते?
- अल्पधनस्य सञ्चयेन निवेशेन च छात्रैः किं सुरक्षितं भवेत्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- जिह्वालालसापूर्त्यर्थं छात्राः कैः पदार्थैः अपव्ययं कुर्वन्ति?
- त्वरिताहारस्य शीतपेयस्य च सेवेन का हानिरपि जायते?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'कष्टार्जितस्य धनस्य' अत्र विशेष्यपदं किम्?
- 'व्यर्थव्ययः' इत्यस्य कः पर्यायः गद्यांशे समागतः?
- 'प्रभूतः' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।
- 'घटः पूर्यते' अत्र क्रियापदं किम्?
✔ गद्यांश-खण्डः - 4 उत्तरम्:
(क) 1. मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य, 2. घटः, 3. भविष्यम्
(ख) 1. जिह्वालालसापूर्त्यर्थं छात्राः त्वरिताहारेण, शीतपेयेन, पुटीकृतभोजनेन व्यसनपदार्थैश्च अपव्ययं कुर्वन्ति।
2. त्वरिताहारस्य शीतपेयस्य च सेवनैः न केवलं धनहानिः अपि तु स्वास्थ्यहानिरपि जायते।
(ग) 1. धनस्य, 2. अपव्ययः, 3. अल्पम् (तुच्छ), 4. पूर्यते
(ख) 1. जिह्वालालसापूर्त्यर्थं छात्राः त्वरिताहारेण, शीतपेयेन, पुटीकृतभोजनेन व्यसनपदार्थैश्च अपव्ययं कुर्वन्ति।
2. त्वरिताहारस्य शीतपेयस्य च सेवनैः न केवलं धनहानिः अपि तु स्वास्थ्यहानिरपि जायते।
(ग) 1. धनस्य, 2. अपव्ययः, 3. अल्पम् (तुच्छ), 4. पूर्यते