पञ्चमः पाठः : अभ्यासवशगं मनः
कक्षा 10 - संस्कृत (मणिका भाग-2) | पद्यांश-धारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet)
📌 श्लोक-खण्डः - 1
"अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥1॥
काम एषः क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणम्॥2॥"
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥1॥
काम एषः क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणम्॥2॥"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- पापं कः चरति?
- कामः कस्मात् समुद्भवति?
- कस्य हननाय अर्जुनः वार्ष्णेयं सम्बोधयति?
(خ) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- मनुष्यः अनिच्छन्नपि केन प्रयुक्तः इव पापं चरति?
- श्रीभगवान् कस्य वशीकरणाय एनं वैरिणं प्रोक्तवान्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'महापाप्मा वैरी' अत्र विशेषणपदं किम्?
- 'जानीहि' इत्यर्थे श्लोके किं क्रियापदं प्रयुक्तम्?
- 'शत्रुम्' इत्यस्य कः पर्यायः श्लोके अस्ति?
- 'पूरुषः' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं श्लोकात् लिखत।
✔ श्लोक-खण्डः - 1 उत्तरम्:
(क) 1. पूरुषः (मनुष्यः), 2. रजोगुणात् (रजोगुणसमुद्भवः), 3. कामस्य (क्रोधस्य)
(ख) 1. मनुष्यः अनिच्छन्नपि कामेन (रजोगुणसमुद्भवेन) प्रयुक्तः बलात् नियोजितः इव पापं चरति।
2. श्रीभगवान् रजोगुणसमुद्भवं कामं क्रोधं च इह संसारे महाशनं महापाप्मानं वैरिणं प्रोक्तवान्।
(ग) 1. महापाप्मा, 2. विद्धि, 3. वैरिणम्, 4. चरति
(ख) 1. मनुष्यः अनिच्छन्नपि कामेन (रजोगुणसमुद्भवेन) प्रयुक्तः बलात् नियोजितः इव पापं चरति।
2. श्रीभगवान् रजोगुणसमुद्भवं कामं क्रोधं च इह संसारे महाशनं महापाप्मानं वैरिणं प्रोक्तवान्।
(ग) 1. महापाप्मा, 2. विद्धि, 3. वैरिणम्, 4. चरति
📌 श्लोक-खण्डः - 2
"शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्।
कामक्रोधोद्भवं वेगं सः युक्तः स सुखी नरः॥3॥
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते॥4॥"
कामक्रोधोद्भवं वेगं सः युक्तः स सुखी नरः॥3॥
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते॥4॥"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- कीदृशः नरः सुखी भवति?
- विषयान् ध्वायतः पुंसः तेषु किम् उपजायते?
- कामात् कः अभिजायते?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- नरः कदा कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति?
- विषयध्यानेन कामः कथं उत्पद्यते?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'स सुखी नरः' अत्र विशेष्यपदं किम्?
- 'देहत्यागात्' इत्यर्थे किं पदं श्लोके प्रयुक्तम्?
- 'उत्पद्यते' इत्यस्य कः पर्यायः श्लोके अस्ति?
- 'पूर्वम्' इति पदस्य विलोमपदं/अव्ययपदं लिखत।
✔ श्लोक-खण्डः - 2 उत्तरम्:
(क) 1. युक्तः (यः कामक्रोधवेगं सहते), 2. सङ्गः (आसक्तिः), 3. क्रोधः
(ख) 1. नरः शरीरविमोक्षणात् प्राक् इह एव कामक्रोधोद्भवम् वेगम् सोढुं शक्नोति।
2. विषयान् ध्यायत: पुंस: तेषु सङ्ग: उपजायते, सङ्गात् च काम: सञ्जायते।
(ग) 1. नरः, 2. शरीरविमोक्षणात्, 3. उपजायते / सञ्जायते / अभिजायते, 4. प्राक्
(ख) 1. नरः शरीरविमोक्षणात् प्राक् इह एव कामक्रोधोद्भवम् वेगम् सोढुं शक्नोति।
2. विषयान् ध्यायत: पुंस: तेषु सङ्ग: उपजायते, सङ्गात् च काम: सञ्जायते।
(ग) 1. नरः, 2. शरीरविमोक्षणात्, 3. उपजायते / सञ्जायते / अभिजायते, 4. प्राक्
📌 श्लोक-खण्डः - 3
"क्रोधाद्भवति संमोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥5॥
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ!
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥6॥"
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥5॥
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ!
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥6॥"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- क्रोधात् किम् भवति?
- बुद्धिनाशात् नरः किं करोति?
- अर्जुनः आदौ कानि नियमयेत्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- स्मृतिभ्रंशात् किमर्थं पुरुषस्य विनाशः भवति?
- भरतर्षभः पाप्मानं कामं कथं प्रजह्यात्?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'त्वम् इन्द्रियाणि नियम्य' अत्र 'त्वम्' सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
- 'विनाशय' इति पदस्य कः पर्यायः/क्रियापदं श्लोके अस्ति?
- 'प्रथमम्' इत्यर्थे किं अव्ययपदं श्लोके समागतम्?
- 'ज्ञानविज्ञाननाशनम्' कस्य विशेषणम् अस्ति?
✔ श्लोक-खण्डः - 3 उत्तरम्:
(क) 1. संमोहः, 2. प्रणश्यति (विनश्यति), 3. इन्द्रियाणि
(ख) 1. स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः भवति, बुद्धिनाशात् च पुरुषः सर्वथा प्रणश्यति।
2. भरतर्षभः आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनम् एनम् पाप्मानम् प्रजह्यात्।
(ग) 1. अर्जुनाय, 2. प्रजहि, 3. आदौ, 4. पाप्मानम् (कामम्)
(ख) 1. स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः भवति, बुद्धिनाशात् च पुरुषः सर्वथा प्रणश्यति।
2. भरतर्षभः आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनम् एनम् पाप्मानम् प्रजह्यात्।
(ग) 1. अर्जुनाय, 2. प्रजहि, 3. आदौ, 4. पाप्मानम् (कामम्)
📌 श्लोक-खण्डः - 4
"चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥7॥
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥8॥"
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥7॥
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥8॥"
(क) एकपदेन उत्तरत:
- मनः कीदृशं वर्तते?
- कस्य निग्रहम् अर्जुनः वायोरिव सुदुष्करं मन्यते?
- चञ्चलं मनः काभ्यां गृह्यते?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:
- अर्जुनः मनसः निग्रहं कस्य इव सुदुष्करं मन्यते?
- श्रीभगवान् कौन्तेयं प्रति मनसः निग्रहाय किम् उपायं वदति?
(ग) भाषिक-कार्यम्:
- 'चञ्चलं मनः' अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?
- 'निःसन्देहम्' इत्यर्थे श्लोके किं पदम् अस्ति?
- 'सुकरम्' इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् लिखत।
- 'वशीक्रियते' इत्यस्य कः पर्यायः श्लोके समागतः?
✔ श्लोक-खण्डः - 4 उत्तरम्:
(क) 1. चञ्चलम् (प्रमाथि/बलवत्), 2. मनसः, 3. अभ्यासेन वैराग्येण च
(ख) 1. अर्जुनः मनसः निग्रहं वायोः निग्रहम् इव सुदुष्करं मन्यते।
2. श्रीभगवान् वदति यत् चञ्चलं मनः अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते (वशीक्रियते)।
(ग) 1. मनः, 2. असंशयम्, 3. सुदुष्करम् (दुर्निग्रहम्), 4. गृह्यते
(ख) 1. अर्जुनः मनसः निग्रहं वायोः निग्रहम् इव सुदुष्करं मन्यते।
2. श्रीभगवान् वदति यत् चञ्चलं मनः अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते (वशीक्रियते)।
(ग) 1. मनः, 2. असंशयम्, 3. सुदुष्करम् (दुर्निग्रहम्), 4. गृह्यते