कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
शारदा • कक्षा ९ • संस्कृतम् | षट् गद्यांशाः • ४८ प्रश्नाः
१
गद्यांशः १
पूर्वकथाप्रसङ्गः — एकचक्रनगरम्
रामायणं महाभारतं चेति द्वौ प्रसिद्धौ इतिहास-ग्रन्थौ। महाभारतम् अवलम्ब्य बहवो ग्रन्थाः विरचिताः। तेषु महामहोपाध्यायेन श्रीरङ्गनाथशर्मणा विरचितम् एकचक्रम् इति लघुरूपकम् अन्यतमम्। महाभारते प्रतिपादितः बकासुरवधः अस्य कथावस्तु। अयं पाठ्य-भागः एकचक्रम् इति रूपकस्य तृतीय-चतुर्थाङ्काभ्याम् उद्धृतः।
अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः
पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति। गृहस्वामिनः गृहे रोदनध्वनिं श्रुत्वा तत्र गता पाण्डवानां माता कुन्ती रोदनकारणं पृच्छति। ततः शोकाकुलेन परिवरेण सा ज्ञापिता यत् एकचक्रनगरवासिनां नातिदूरस्थितेन बकनाम्ना असुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनं कश्चित् नगरवासी स्वेच्छया असुरस्य भक्ष्यं भवेत्, तद्दिने पर्यायेण तस्यैव ब्राह्मणपरिवारस्य बलिदानस्य वारः आसीत् इति। तेषां दुःस्थितिं ज्ञात्वा स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामीति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती।
इमं विषयं ज्ञात्वा ब्राह्मणेन कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकालः सन्निहितः इति भावयन् भीमः मृष्टान्न-भाण्डसहितः बकासुरस्य समीपं गन्तुम् उद्युक्तः भवति।
अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः
पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति। गृहस्वामिनः गृहे रोदनध्वनिं श्रुत्वा तत्र गता पाण्डवानां माता कुन्ती रोदनकारणं पृच्छति। ततः शोकाकुलेन परिवरेण सा ज्ञापिता यत् एकचक्रनगरवासिनां नातिदूरस्थितेन बकनाम्ना असुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनं कश्चित् नगरवासी स्वेच्छया असुरस्य भक्ष्यं भवेत्, तद्दिने पर्यायेण तस्यैव ब्राह्मणपरिवारस्य बलिदानस्य वारः आसीत् इति। तेषां दुःस्थितिं ज्ञात्वा स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामीति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती।
इमं विषयं ज्ञात्वा ब्राह्मणेन कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकालः सन्निहितः इति भावयन् भीमः मृष्टान्न-भाण्डसहितः बकासुरस्य समीपं गन्तुम् उद्युक्तः भवति।
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत
- १अस्य रूपकस्य नाम किम्?
- २रूपकस्य रचयिता कः?
- ३अस्य कथावस्तु किम्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
- १पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति?
- २बकासुरेण सह कः सन्धिनियमः आसीत्?
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तरं लिखत (कर्तृपद / क्रियापद / विशेषण / विशेष्य / पर्यायवाची / विलोम)
- १‘निवसन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
- २‘शोकाकुलेन’ इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
- ३‘रूपकम्’ इत्यस्य विशेषणपदं किम्?
उत्तर कुंजी — गद्यांशः १
(क) एकपदेन उत्तराणि
१एकचक्रम्।
२श्रीरङ्गनाथशर्मा।
३बकासुरवधः।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तराणि
१पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति।
२सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनं कश्चित् नगरवासी स्वेच्छया असुरस्य भक्ष्यं भवेत् इति सन्धिनियमः आसीत्।
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तराणि
१पाण्डवाः।
२परिवरेण। (“शोकाकुलेन परिवरेण सा ज्ञापिता”)
३लघु। (“लघुरूपकम्”)
२
गद्यांशः २
कुन्ती भीमं बकासुरस्य वृत्तं श्रावयति
(ततः प्रविशति कुन्ती भीमसेनेन सह)
कुन्ती — पुत्र! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय।
भीमः — सम्यगनुष्ठितम्। आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन।
कुन्ती — आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्सादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
भीमः — श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्। पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः।
कुन्ती — श्वः प्रभाते भवत्स्य विप्रस्य पर्यायः।
भीमः — बाढम्।
कुन्ती — न चैतावत्। मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते। भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः। तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति।
भीमः — विदितमवशिष्टम्। मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यति इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।
कुन्ती — (मौनमवलम्बते)
कुन्ती — पुत्र! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय।
भीमः — सम्यगनुष्ठितम्। आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन।
कुन्ती — आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्सादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
भीमः — श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्। पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः।
कुन्ती — श्वः प्रभाते भवत्स्य विप्रस्य पर्यायः।
भीमः — बाढम्।
कुन्ती — न चैतावत्। मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते। भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः। तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति।
भीमः — विदितमवशिष्टम्। मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यति इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।
कुन्ती — (मौनमवलम्बते)
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत
- १बकनामा दैत्यः कुत्र वसति?
- २बकाय बलिं के आहरन्ति?
- ३श्वः प्रभाते कस्य पर्यायः?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
- १कुन्ती प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय किं प्रतिश्रुतवती, भीमः तत् कथं समर्थयति?
- २कुन्ती किमर्थं चिन्ताकुला वर्तते?
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तरं लिखत (कर्तृपद / क्रियापद / विशेषण / विशेष्य / पर्यायवाची / विलोम)
- १‘वसति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
- २‘दुरात्मनः’ इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
- ३‘दैत्यः’ इत्यस्य पर्यायवाची पदं गद्यांशे किम्?
उत्तर कुंजी — गद्यांशः २
(क) एकपदेन उत्तराणि
१पर्वते।
२पौराः।
३विप्रस्य (ब्राह्मणस्य)।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तराणि
१कुन्ती प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय किञ्चित् प्रतिश्रुतवती; भीमः “सम्यगनुष्ठितम्” इति तत् समर्थयति।
२“मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते, भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः, तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति” इति कुन्ती चिन्ताकुला वर्तते।
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तराणि
१दैत्यः। (“वसति बकनामा दैत्यः”)
२वृत्तम्। (“तस्य दुरात्मनो वृत्तम्”)
३राक्षसः। (“मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते”)
३
गद्यांशः ३
भीमः बकासुरं हन्तुं सङ्कल्पं करोति
भीमः — मातः! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्। क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। युक्तोऽयं प्रतिश्रवः। श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति। पश्य —
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्। कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि।
कुन्ती — वत्स भीम! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण। भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूर्णं परित्यज्य प्रेषणीयं भवति राक्षसाय। तदेतत् सज्जीक्रियतामिति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम्।
भीमः — अहो! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम्। अपरिमितं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या। प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।
(ततः प्रविशन्ति युधिष्ठिरादयः)
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्। कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि।
कुन्ती — वत्स भीम! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण। भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूर्णं परित्यज्य प्रेषणीयं भवति राक्षसाय। तदेतत् सज्जीक्रियतामिति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम्।
भीमः — अहो! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम्। अपरिमितं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या। प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।
(ततः प्रविशन्ति युधिष्ठिरादयः)
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत
- १भीमः कं हन्तुम् अभिगमिष्यामि इति आह?
- २श्रोत्रियः प्रतिवेशी किम् अर्हति?
- ३प्रभूतम् उपाहरिष्यते किम्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
- १भीमेन उच्चारितः श्लोकः कः?
- २कुन्ती भीमं प्रशंसन्ती किम् आह?
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तरं लिखत (कर्तृपद / क्रियापद / विशेषण / विशेष्य / पर्यायवाची / विलोम)
- १‘अभिगमिष्यामि’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
- २‘सनातनः’ इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
- ३‘कुन्ती’ इत्यस्य क्रियापदं किम्?
उत्तर कुंजी — गद्यांशः ३
(क) एकपदेन उत्तराणि
१बकासुरम्।
२प्रत्युपकारम्।
३भोजनम्।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तराणि
१“भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्। कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥” इति भीमेन उच्चारितः श्लोकः।
२“वत्स भीम! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण” इति कुन्ती आह।
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तराणि
१अहम् (भीमः)। (“अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि”)
२धर्मः। (“एष धर्मः सनातनः”)
३प्रेरयिष्यामि। (“... इति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम्”)
४
गद्यांशः ४
युधिष्ठिरादयः भीमेन सह संवदन्ति
युधिष्ठिरः — (विलोक्य) अये! हर्षेण उत्फुल्लाक्ष इव वत्सो भीमः।
भीमः — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्।
अर्जुनः — स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य।
नकुलः — ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।
भीमः — पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।
सहदेवः — अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे?
भीमः — तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।
युधिष्ठिरः — आयोधनमिति। केन?
भीमः — बकासुरेण।
युधिष्ठिरः — अम्ब! किमिदानीमुपक्षिप्तम्?
कुन्ती — पुत्रकाः! बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम्। तदिदानीं पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य।
युधिष्ठिरः — ततस्ततः।
कुन्ती — स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भूशं परिदेवयते।
युधिष्ठिरः — ज्ञातमवशिष्टं मातः! न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्?
भीमः — धर्मं विजानता भवता धर्मसंग्रहोत्र द्रष्टव्यः। न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।
युधिष्ठिरः — वत्स भीमसेन! बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते।
भीमः — ततः किम्? राक्षसध्वंसी भीमः स्मर्यते। अलं विशङ्कया। हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।
अर्जुनः — धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।
भीमः — मा मैवम्। न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।
भीमः — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्।
अर्जुनः — स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य।
नकुलः — ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।
भीमः — पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।
सहदेवः — अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे?
भीमः — तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।
युधिष्ठिरः — आयोधनमिति। केन?
भीमः — बकासुरेण।
युधिष्ठिरः — अम्ब! किमिदानीमुपक्षिप्तम्?
कुन्ती — पुत्रकाः! बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम्। तदिदानीं पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य।
युधिष्ठिरः — ततस्ततः।
कुन्ती — स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भूशं परिदेवयते।
युधिष्ठिरः — ज्ञातमवशिष्टं मातः! न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्?
भीमः — धर्मं विजानता भवता धर्मसंग्रहोत्र द्रष्टव्यः। न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।
युधिष्ठिरः — वत्स भीमसेन! बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते।
भीमः — ततः किम्? राक्षसध्वंसी भीमः स्मर्यते। अलं विशङ्कया। हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।
अर्जुनः — धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।
भीमः — मा मैवम्। न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत
- १हर्षेण उत्फुल्लाक्ष इव कः वर्णितः?
- २आयोधनं केन सह भविष्यति?
- ३पर्यायपतितं कस्य ब्राह्मणस्य?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
- १युधिष्ठिरः किम् आशङ्कते?
- २भीमः मातुः आज्ञां विषये किम् आह?
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तरं लिखत (कर्तृपद / क्रियापद / विशेषण / विशेष्य / पर्यायवाची / विलोम)
- १‘स्फुरतः’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
- २‘औदरिकस्य’ इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
- ३‘अम्ब’ इत्यस्य पर्यायवाची पदं गद्यांशे किम्?
उत्तर कुंजी — गद्यांशः ४
(क) एकपदेन उत्तराणि
१भीमः (वत्सः भीमः)।
२बकासुरेण।
३प्रतिवेशिनः।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तराणि
१“बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते” इति युधिष्ठिरः आशङ्कते।
२“न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति” इति भीमः आह।
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तराणि
१ओष्ठौ। (“ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य”)
२प्रहर्षः। (“स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य”)
३माता। (“न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति”)
५
गद्यांशः ५
भीमः बकासुरस्य समीपं गच्छति
इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम। बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥
(ततः सर्वैरनुज्ञातः बकं हन्तुकामः भीमः प्रस्थितः)
(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह)
बकः — मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
भीमः — सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्।
बकः — कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः? (सहसा मुदरं परिमृजन्)
भीमः — नरभक्षणम्।
बकः — नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।
भीमः — नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।
बकः — क्षत्रियोऽसि?
भीमः — बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि।
(ततः सर्वैरनुज्ञातः बकं हन्तुकामः भीमः प्रस्थितः)
(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह)
बकः — मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
भीमः — सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्।
बकः — कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः? (सहसा मुदरं परिमृजन्)
भीमः — नरभक्षणम्।
बकः — नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।
भीमः — नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।
बकः — क्षत्रियोऽसि?
भीमः — बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि।
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत
- १बकः भीमं किम् इति सम्बोधयति?
- २नरभक्षणं केषां धर्मः?
- ३भीमः किम् अस्मि इति आह?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
- १भीमः बकं किम् उक्त्वा हन्तुम् आगतवान्?
- २भीमः स्वबाह्वोः विषये किं श्लोकं पठति?
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तरं लिखत (कर्तृपद / क्रियापद / विशेषण / विशेष्य / पर्यायवाची / विलोम)
- १‘प्रस्थितः’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
- २‘पीवरौ’ इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
- ३‘धर्मः’ इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशे किम्?
उत्तर कुंजी — गद्यांशः ५
(क) एकपदेन उत्तराणि
१मानुषापसद।
२राक्षसानाम् (मांसाशिनाम्)।
३क्षत्रियः।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तराणि
१“सर्वं परिवेषितं मदीयजठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्” इति भीमः आह।
२“इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम। बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥” इति भीमः पठति।
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तराणि
१भीमः। (“बकं हन्तुकामः भीमः प्रस्थितः”)
२बाहू। (“इमौ हि पीवरौ बाहू”)
३अधर्मः। (“कः खलु अधर्मः मया सेवितः”)
६
गद्यांशः ६
बकः भीमं अभिजानाति — मल्लयुद्धं च
रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्। निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥
बकः — अहह! मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कौन्तेयो भवान्?
भीमसेनः — कामम्! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः।
बकः — इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुपतितो व्याघ्रगह्वरम्। श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
भीमसेनः — इदं मे स्वस्त्ययनं यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे। अनुवर्तस्व ते मित्रं हिडिम्बम्।
बकः — वाचाट! क्षत्रियडिम्भ, गृहाण शस्त्रम्। शातयामि ते दर्पम्।
भीमसेनः — अलं शस्त्रग्रहणविडम्बनेन, त्वन्मस्तकास्थिभिदुरोऽस्ति ममैष मुष्टिः।
(उभौ प्रहरतः। मल्लयुद्धं प्रवर्तते। हतः पतति बकः।)
बकः — अहह! मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कौन्तेयो भवान्?
भीमसेनः — कामम्! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः।
बकः — इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुपतितो व्याघ्रगह्वरम्। श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
भीमसेनः — इदं मे स्वस्त्ययनं यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे। अनुवर्तस्व ते मित्रं हिडिम्बम्।
बकः — वाचाट! क्षत्रियडिम्भ, गृहाण शस्त्रम्। शातयामि ते दर्पम्।
भीमसेनः — अलं शस्त्रग्रहणविडम्बनेन, त्वन्मस्तकास्थिभिदुरोऽस्ति ममैष मुष्टिः।
(उभौ प्रहरतः। मल्लयुद्धं प्रवर्तते। हतः पतति बकः।)
(क) एकपदेन उत्तरं लिखत
- १बकः कस्य हन्ता भवान् इति पृच्छति?
- २भीमसेनः कः अस्मि इति आह?
- ३अन्ते कः हतः पतति?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
- १बकः भीमं दृष्ट्वा स्वं भाग्यं कथं वर्णयति?
- २युद्धे किं प्रवर्तते, अन्ते च किं भवति?
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तरं लिखत (कर्तृपद / क्रियापद / विशेषण / विशेष्य / पर्यायवाची / विलोम)
- १‘मन्यसे’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
- २‘श्लाघनीयम्’ इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
- ३‘मित्रस्य’ इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशे किम्?
उत्तर कुंजी — गद्यांशः ६
(क) एकपदेन उत्तराणि
१हिडिम्बस्य।
२कौन्तेयः।
३बकः।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तराणि
१“इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुपतितो व्याघ्रगह्वरम्” इति बकः स्वं भाग्यं वर्णयति।
२उभौ प्रहरतः, मल्लयुद्धं प्रवर्तते, अन्ते हतः बकः पतति।
(ग) यथा-निर्देशम् उत्तराणि
१त्वम् (बकः)। (“यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे”)
२रिपुम्। (“यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे”)
३रिपुः। (“श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः”)