चतुर्थः पाठः - न खलु वयस्तेजसो हेतुः (Class 9 Sanskrit Sharda Ch 4) | गद्यांशाधारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet) उत्तर-कुंजी सहित

 

चतुर्थः पाठः : न खलु वयस्तेजसो हेतुः

कक्षा 9 - संस्कृत (शारदा) | गद्यांश-आधारितम् अभ्यास-प्रश्न-पत्रम् (Worksheet)

📝 निर्देशः: अधोलिखितान् गद्यांशान् पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत। प्रत्येक खण्ड के उत्तरों की जाँच के लिए नीचे दिए गए 'उत्तर-कुंजी (Answer Key)' बटन पर क्लिक करें।

📌 गद्यांश-खण्डः - 1

"बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे १८८९ वर्षे दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के खुदीरामस्य जन्म अभवत्। तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः, जनन्याः नाम लक्ष्मीप्रिया देवी च आसीत्। खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ। अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम्। बाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत्। साधारणबालानाम् इव क्रीडादिषु तस्य मनः न रमते स्म।"

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. खुदीरामस्य जन्म कस्मिन् ग्रामे अभवत्?
2. खुदीरामस्य जनन्याः नाम किम् आसीत्?
3. खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कया कृतम्?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. खुदीरामस्य जन्म कदा कुत्र च अभवत्?
2. बाल्यकाले खुदीरामस्य मनः कुत्र न रमते स्म, किञ्च सः कीदृशः आसीत्?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'असाधारणः बालः' अत्र विशेषणपदं किम्?
2. 'निधनं गन्तौ / मृतौ' इत्यस्य कः पर्यायः गद्यांशे अस्ति?
3. 'ज्येष्ठभगिन्या' इत्यस्य स्थाने किं पदम् समागतम्?
4. 'साधारणः' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।

✔ खण्डः - 1 उत्तरम्:

(क) 1. मोहोबनी-ग्रामे, 2. लक्ष्मीप्रिया देवी, 3. अपरूपादेव्या (अग्रजया)
(ख) 1. खुदीरामस्य जन्म १८८९ वर्षे दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरजनपदे मोहोबनीग्रामे अभवत्।
2. बाल्यकाले खुदीरामस्य मनः साधारणबालानाम् इव क्रीडादिषु न रमते स्म, सः बाल्यकालतः एव असाधारणः आसीत्।
(ग) 1. असाधारणः, 2. दिवङ्गतौ, 3. अग्रजया, 4. असाधारणः

📌 गद्यांश-खण्डः - 2

"वायसरायः कर्जनः बङ्गप्रान्तस्य पन्थाधारितं विभजनं करणीयम् इति निश्चितवान्। १९०५ वर्षे तेन बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः। तस्य एतया कृत्या सर्वस्मिन् देशे बङ्गभङ्ग-आन्दोलनं प्रवृत्तम्। यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि देशभक्तेः भावनया प्रेरितः सन् जनान्दोलने कूर्दितः। आङ्ग्लानां पारतन्त्र्यशृङ्खलातः वन्दनीयभारतमातुः मोचनं करणीयम् इत्येव सङ्कल्पः आसीत्।"

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. कस्मिन् वर्षे बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः?
2. बङ्गभङ्ग-आन्दोलने कूर्दनसमये खुदीरामः कतिवर्षीयः आसीत्?
3. खुदीरामस्य मुख्यः सङ्कल्पः कः आसीत्?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. वायसरायः कर्जनः किमर्थं बङ्गप्रान्तस्य विभजनम् अकरोत्?
2. बङ्गप्रान्तस्य विभाजनेन देशे किं प्रवृत्तम्?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'मुक्तिम्' इत्यस्य कः पर्यायः गद्यांशे समागतः?
2. 'दास्यता' इत्यस्य कः समानार्थक-शब्दः अत्र प्रयुक्तः?
3. 'पञ्चदशवर्षीयः खुदीरामः' अत्र विशेष्यपदं किम्?
4. 'विभाजितः' इति पदस्य विलोमपदम्/अव्ययपदम् लिखत।

✔ खण्डः - 2 उत्तरम्:

(क) 1. १९०५ वर्षे (पञ्चाधिक-नवदशशततमे वर्षे), 2. पञ्चदशवर्षीयः, 3. भारतमातुः मोचनम्
(ख) 1. बङ्गप्रान्तस्य वीरत्वं दमयितुं देशभक्तिं च मर्दयितुं कर्जनः विभजनम् अकरोत्।
2. बङ्गप्रान्तस्य विभाजनेन सर्वस्मिन् देशे 'बङ्गभङ्ग-आन्दोलनम्' इति जनान्दोलनं प्रवृत्तम्।
(ग) 1. मोचनम्, 2. पारतन्त्र्य, 3. खुदीरामः, 4. अविभाजितः (सङ्घटितः)

📌 गद्यांश-खण्डः - 3

"कस्यचित् गुप्तमण्डलस्य सञ्चालकः आसीत् सत्येन्द्रनाथः। खुदीरामः स्वमित्रेण प्रफुल्लेन सह गत्वा सत्येन्द्रनाथेन अमिलत्। सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् - 'क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत्।' भुशुण्डिसञ्चालने अपि तौ अचिरादेव प्रवीणौ सञ्जातौ। खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् 'यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि' इति।"

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. गुप्तमण्डलस्य सञ्चालकः कः आसीत्?
2. सत्येन्द्रनाथस्य मते मनः कीदृशं भवेत्?
3. खुदीरामः कस्य सञ्चालने प्रवीणः अभवत्?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. क्रान्तिकार्यार्थं बुद्धिः शरीरं च कीदृशं भवेत् इति सत्येन्द्रनाथः उपादिशत्?
2. खुदीरामः किं प्रतिज्ञां कृतवान्?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'खड्गधारा' इत्यस्य कः पर्यायः गद्यांशे अस्ति?
2. 'उपानहम् / पादुकम्' इत्यस्य कृते किं पदम् समागतम्?
3. 'निर्मलम्' इति पदस्य विलोमपदं लिखत।
4. 'शीघ्रमेव' इत्यस्य कः अव्यय-पर्यायः गद्यांशे अस्ति?

✔ खण्डः - 3 उत्तरम्:

(क) 1. सत्येन्द्रनाथः, 2. गङ्गाजलमिव निर्मलम्, 3. भुशुण्डिसञ्चालने (बन्दूक-सञ्चालने)
(ख) 1. क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं बुद्धिः च असिधारा इव तीक्ष्णा भवेत्।
2. खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् 'यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि'।
(ग) 1. असिधारा, 2. पादत्राणम्, 3. मलिनम् (दूषितम्), 4. अचिरात् (अचिरादेव)

📌 गद्यांश-खण्डः - 4

"अष्टाविंशे दिनाङ्के (28-04-1908) किङ्ग्ज़फोर्ड् इत्यस्य रथे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्। महान् विस्फोटध्वनिः जातः। अनन्यगतिकः प्रफुल्लः 'वन्दे मातरम्' इति उद्घोष्य स्ववक्षःस्थले भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। आङ्ग्लैः गृहीतः खुदीरामः न्यायालयं नीतः। न्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः उद्बन्धनम् इति। अगस्तमासस्य एकादशे दिनाङ्के (11-08-1908) बाल्ये वयसि एव खुदीरामः हुतात्मा जातः।"

(क) एकपदेन उत्तरत:

1. प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां कस्य रथे विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्?
2. प्रफुल्लः वक्षःस्थले कया गोलिकाप्रहारम् अकरोत्?
3. खुदीरामः कस्मिन् दिनाङ्के हुतात्मा अभवत्?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत:

1. न्यायाधीशः खुदीरामाय किं दण्डम् उद्घोषितवान्?
2. वीरबालः प्रफुल्लः कथं अमरः जातः?

(ग) भाषिक-कार्यम्:

1. 'फाँसीति-दण्डः' इत्यस्य कृते कः पर्यायः गद्यांशे अस्ति?
2. 'बलिदानी' इत्यर्थे किं पदम् समागतम्?
3. 'दयालुतया' इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत।
4. 'गृहीतः खुदीरामः' अत्र विशेष्यपदं किम्?

✔ खण्डः - 4 उत्तरम्:

(क) 1. किङ्ग्ज़फोर्डस्य रथे, 2. भुशुण्ड्या, 3. 11 अगस्त 1908 (एकादशे दिनाङ्के)
(ख) 1. न्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः (उद्बन्धनम्) उद्घोषितः।
2. वीरबालः प्रफुल्लः 'वन्दे मातरम्' इति उद्घोष्य स्ववक्षःस्थले गोलिकाप्रहारं कृत्वा हौतात्म्येन अमरः जातः।
(ग) 1. उद्बन्धनम्, 2. हुतात्मा, 3. निर्दयतया, 4. खुदीरामः

📖 अस्य पाठस्य सम्पूर्णव्याख्यां पठतु (Read Full Chapter)