प्रथमः पाठः - वाङ्‌मयं तपः (Class 10 Sanskrit Manika Ch 1) | श्लोकार्थाः, अन्वयः, शब्दार्थाः एवं अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि

प्रथमः पाठः : वाङ्‌मयं तपः

कक्षा 10 - संस्कृत (मणिका भाग-2) | श्लोकाः, अन्वयाः, शब्दार्थाः, भावार्थाः एवं अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि

📌 श्लोकः - 1
शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे।
सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्॥1॥
शारद-अम्भोज-वदना सर्वदा शारदा अस्माकम् वदन-अम्बुजे सर्वदा सत् निधिम् सन्निधिम् क्रियात्।
शरत्कालीन कमल के समान मुखवाली और सब कुछ प्रदान करने वाली देवी सरस्वती हमारे कमल रूपी मुख में सदा श्रेष्ठ निधि (ज्ञान) के रूप में निवास (उपस्थिति) करें।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
शारदाम्भोजवदनाशरत्कालीनम् अम्भोजम् इव वदनम् यस्याः साशरत्कालीन कमल के समान मुखवाली
वदनाम्बुजेवदनम् एव अम्बुजम्, तस्मिन् (कमलमुखे)कमल के समान मुख में
सर्वदासर्वदात्री (सर्वं ददाति इति)सब कुछ देने वाली
सर्वदानित्यम् / सदाहमेशा / सदा
शारदासरस्वतीविद्या की देवी
सन्निधिम् (सत् निधिम्)सामीप्यम् / श्रेष्ठनिधिम्श्रेष्ठ निधि / समीपता
क्रियात्उपस्थिता भवेत्उपस्थित होवे / निवास करे
इस श्लोक में विद्या की देवी सरस्वती की वंदना करते हुए प्रार्थना की गई है कि शरत्काल के खिले हुए कमल जैसी सुंदरता वाली देवी सरस्वती हमारे मुख में सर्वदा श्रेष्ठ ज्ञान निधि के रूप में निवास करें।
📌 श्लोकः - 2
अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति!
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात्॥2॥
भारति! तव अयम् कोशः कः अपि अपूर्वः विद्यते। (अयम्) व्ययतः वृद्धिम् आयाति, सञ्चयात् च क्षयम् आयाति।
हे देवी सरस्वती! आपका यह (ज्ञान रूपी) खजाना कोई अनोखा ही है, जो खर्च (उपयोग) करने से बढ़ता है और जमा (संग्रह) करके रखने से नष्ट (क्षय) हो जाता है।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
भारतिहे सरस्वति (सम्बो०)हे देवी सरस्वती!
कोशःनिधिः / खजानाज्ञान का खजाना
अपूर्वःअसाधारणः / अनोखाअद्वितीय / अनोखा
व्ययतःउपयोगात्खर्च करने से / बाँटने से
क्षयम् आयातिनश्यतिनष्ट हो जाता है
भौतिक धन को खर्च करने पर वह घटता है, किंतु सरस्वती का ज्ञान रूपी खजाना जितना बाँटा और अभ्यास किया जाए उतना ही बढ़ता है। इसे संगृहीत करके न बाँटने पर ज्ञान विलुप्त हो जाता है।
📌 श्लोकः - 3
नास्ति विद्यासमं चक्षुः नास्ति सत्यसमं तपः।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्॥3॥
विद्यासमम् चक्षुः न अस्ति, सत्यसमम् तपः न अस्ति। रागसमम् दुःखम् न अस्ति, त्यागसमम् सुखम् न अस्ति।
विद्या के समान कोई आँख (दृष्टि) नहीं है, सत्य के समान कोई तपस्या नहीं है, आसक्ति (मोह) के समान कोई दुःख नहीं है और त्याग (समर्पण) के समान कोई सुख नहीं है।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
चक्षुःनेत्रम् / दृष्टिःआँख / ज्ञान रूपी दृष्टि
रागसमम्आसक्तिसदृशम्आसक्ति/मोह के समान
त्यागसमम्त्यागेन तुल्यम्त्याग के समान
सच्ची दृष्टि विद्या ही प्रदान करती है। सत्य ही सबसे बड़ी तपस्या है। सांसारिक वस्तुओं का मोह ही सब दुःखों की जड़ है और आत्म-त्याग से ही परम शांति व सुख प्राप्त होता है।
📌 श्लोकः - 4
न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया।
प्रह्लादयति च पुरुषं यथा मधुरभाषिणी वाणी॥4॥
यथा मधुरभाषिणी वाणी पुरुषम् प्रह्लादयति तथा शीतल-सलिलम् न, चन्दनरसः न, शीतला छाया च न (प्रह्लादयति)।
मीठी वाणी बोलने वाली वाणी पुरुष (मनुष्य) को जितना आनंदित और शीतल करती है, वैसा न तो ठंडा पानी, न चंदन का लेप और न ही शीतल छाया ही प्रसन्न कर पाती है।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
शीतलसलिलम्शीतलं जलम्ठंडा पानी
प्रह्लादयतिप्रसन्नं करोतिप्रसन्न/आनंदित करती है
मधुरभाषिणीमधुरभाषिण्याः वाणीमीठी वाणी बोलने वाली
शीतल जल, चंदन का लेप और छाया केवल शारीरिक ताप को दूर करते हैं, परंतु मधुर वाणी मनुष्य के अंतःकरण को परम शांति व प्रसन्नता प्रदान करती है।
📌 श्लोकः - 5
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा।
ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः॥5॥
शुश्रूषा, श्रवणम् च एव, ग्रहणम् तथा धारणं, ऊह-अपोह-अर्थविज्ञानम्, तत्त्वज्ञानम् च धीगुणाः (सन्ति)।
(1) सुनने की इच्छा, (2) ध्यान से सुनना, (3) समझना (ग्रहण करना), (4) याद रखना (धारण करना), (5) तर्क (पक्ष में चिंतन), (6) वितर्क (शंका निवारण), (7) शब्दार्थ का ज्ञान तथा (8) तत्त्वज्ञान (सत्य का ज्ञान)—ये बुद्धि के गुण (लक्षण) हैं।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
शुश्रूषाश्रोतुम् इच्छासुनने की इच्छा
श्रवणम्ध्यानेन श्रवणम्ध्यानपूर्वक सुनना
ऊहःपक्षे तर्कः / अनुमानम्तर्क लगाना (पक्ष)
अपोहःशङ्कानिवारणम् / वितर्कःशंका निवारण (विपक्ष)
धीगुणाःबुद्धेः लक्षणानिबुद्धि के आठ गुण
तीक्ष्ण और श्रेष्ठ बुद्धि वाले व्यक्ति के 8 प्रमुख गुण होते हैं—जिज्ञासा से लेकर तत्त्वज्ञान तक पहुँचना ही बुद्धि की सार्थकता है।
📌 श्लोकः - 6
माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥6॥
माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः तु सुस्वरः, धैर्यम्, लयसमर्थम् च एते षट् पाठकाः गुणाः (सन्ति)।
(1) मिठास (माधुर्य), (2) वर्णों का स्पष्ट उच्चारण, (3) पदों को अलग-अलग करके पढ़ना, (4) सुंदर स्वर, (5) धैर्य तथा (6) लय/ताल के साथ पढ़ने की सामर्थ्य—ये छह पाठक (पढ़ने वाले) के गुण हैं।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
माधुर्यम्मधुरता / श्रवणमधुरतावाणी में मिठास
अक्षरव्यक्तिःवर्णानां स्पष्टतावर्णों का स्पष्ट उच्चारण
पदच्छेदःपदानां पृथक्त्वेन उच्चारणम्पदों को अलग करके पढ़ना
लयसमर्थम्स्वर-ताल-लय-सामर्थ्यम्लय/ताल के साथ उच्चारण
किसी भी श्लोक या पाठ का वाचन करते समय पाठक के अंदर ये 6 गुण होने अनिवार्य हैं, जिससे वाचन कर्णप्रिय और अर्थपूर्ण बने।
📌 श्लोकः - 7
आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया।
कालेन पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिः॥7॥
शिष्यः आचार्यात् पादम् आदत्ते, (शिष्यः) स्वमेधया पादम् (आदत्ते), (शिष्यः) कालेन पादम् आदत्ते, (शिष्यः) सब्रह्मचारिभिः पादम् आदत्ते।
शिष्य विद्या का एक-चौथाई (25%) भाग आचार्य से प्राप्त करता है, एक-चौथाई भाग अपनी बुद्धि से सीखता है, एक-चौथाई भाग समय और अनुभव के साथ सीखता है तथा अंतिम एक-चौथाई भाग अपने सहपाठियों के साथ चर्चा करके सीखता है।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
पादम्चतुर्थांशम्चौथाई भाग (1/4)
आदत्तेगृह्णाति / स्वीकरोतिग्रहण करता है
स्वमेधयास्वबुद्ध्याअपनी बुद्धि के द्वारा
सब्रह्मचारिभिःसहपाठिभिः सहसहपाठियों के साथ
ज्ञानार्जन केवल गुरु के उपदेश तक सीमित नहीं है। संपूर्ण ज्ञान की प्राप्ति गुरु, स्व-चिंतन, काल/अनुभव तथा सहपाठियों के साथ विचार-विमर्श के योग से ही संभव होती है।
📌 श्लोकः - 8
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥8॥
यत् वाक्यम् अनुद्वेगकरम्, सत्यम्, प्रियहितम् च (भवति), स्वाध्यायाभ्यसनम् च एव, तत् वाङ्‌मयं तपः उच्यते।
जो वाक्य किसी को व्याकुल न करने वाला, सत्य, प्रिय और कल्याणकारी होता है तथा शास्त्रों का स्वाध्याय और निरंतर अभ्यास करना—यह वाणी संबंधी तपस्या कहा जाता है।
कठिन-शब्दःपर्यायः / व्याकरणम्हिन्दी-अर्थः
अनुद्वेगकरम्न उद्वेगकरम् (व्याकुलता न जनयत्)उद्वेग न करने वाला
प्रियहितम्प्रियं च तत् हितं चप्रिय और हितकारी
स्वाध्यायाभ्यसनम्वेदाभ्यासः अभ्यासः चस्वाध्याय और अभ्यास
वाङ्‌मयम् तपःवाचिकम् तपःवाणी की तपस्या
यह श्रीमद्भगवद्गीता से संकलित श्लोक है। सत्य, प्रिय और कल्याणप्रद वचन बोलना तथा नियमित ज्ञान का अभ्यास करना ही वाणी की सच्ची तपस्या (वाङ्मयं तपः) है।
📝 अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि (NCERT Solutions)
1. निम्नलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन उत्तरत:

(क) का अस्माकं सन्निधिं कुर्यात् ?

उत्तरम्: शारदा

(ख) कोशः कथम् अस्ति ?

उत्तरम्: अपूर्वः

(ग) सत्यसमं किम् अस्ति ?

उत्तरम्: तपः

(घ) कीदृशी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति ?

उत्तरम्: मधुरभाषिणी

(ङ) पाठकानां कति गुणाः श्लोके वर्णिताः ?

उत्तरम्: षट्

(च) स्वस्य मेधया कः पादम् आदत्ते ?

उत्तरम्: शिष्यः
2. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत:

(क) भारत्याः कोशः कीदृशः विद्यते ?

उत्तरम्: भारत्याः कोशः अपूर्वः विद्यते, यः व्ययतः वृद्धिम् आयाति सञ्चयात् च क्षयम् आयाति।

(ख) के पाठकाः गुणाः सन्ति ?

उत्तरम्: माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः, सुस्वरः, धैर्यम्, लयसमर्थम् च एते षट् पाठकाः गुणाः सन्ति।

(ग) धियः गुणाः के के सन्ति ?

उत्तरम्: शुश्रूषा, श्रवणम्, ग्रहणम्, धारणम्, ऊहः, अपोहः, अर्थविज्ञानम्, तत्त्वज्ञानम् च धियः गुणाः सन्ति।

(घ) शिष्यः विद्यायाः अर्जनं कथं करोति ?

उत्तरम्: शिष्यः पादम् आचार्यात्, पादम् स्वमेधया, पादम् कालेन, पादम् च सब्रह्मचारिभिः विद्यायाः अर्जनं करोति।

(ङ) कीदृशी शारदा सन्निधिं क्रियात् ?

उत्तरम्: शारदाम्भोजवदना सर्वदा शारदा अस्माकं सन्निधिं क्रियात्।

(च) वाङ्मयं तपः किम् उच्यते ?

उत्तरम्: अनुद्वेगकरम्, सत्यम्, प्रियहितम् च वाक्यम् तथा स्वाध्यायाभ्यसनम् एव वाङ्मयं तपः उच्यते।
3. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत:

(क) शारदा सर्वदा अस्माकं समीपे वसेत्।

प्रश्नः: का सर्वदा अस्माकं समीपे वसेत्?

(ख) भारत्याः कोशः अपूर्वः।

प्रश्नः: भारत्याः कः अपूर्वः?

(ग) मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति।

प्रश्नः: कीदृशी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति?

(घ) पाठकस्य षट् गुणाः सन्ति।

प्रश्नः: पाठकस्य कति गुणाः सन्ति?

(ङ) सत्येन समं सुखं नास्ति।

प्रश्नः: केन समं सुखं नास्ति?

(च) अनुद्वेगकरं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते।

प्रश्नः: कीदृशं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते?

(छ) रागस्य विलोमः त्यागः

प्रश्नः: रागस्य विलोमः कः?
4. अधोलिखितान् प्रश्नान् यथानिर्देशम् उत्तरत:

(क) 'अपूर्वः कोशोऽयं विद्यते तव भारति।' अत्र क्रियापदं किम् ?विद्यते

(ख) प्रथमे श्लोके कर्तृपदं किम् ?शारदा

(ग) 'शीतला छाया' अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम् ?छाया

(घ) 'उद्वेगकरम्' इति पदस्य विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत।अनुद्वेगकरम्

(ङ) 'श्रोतुम् इच्छा' इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?शुश्रूषा

(च) 'व्ययतः' इति पदस्य विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत।सञ्चयात्

5. समानार्थकशब्दानां समुचितं मेलनं कृत्वा लिखत:
  • (क) शुश्रूषा ➔ श्रोतुम् इच्छा
  • (ख) ऊहः ➔ पक्षे तर्कः
  • (ग) अपोहः ➔ शङ्कानिवारणम्
  • (घ) पादम् ➔ चतुर्थांशम्
  • (ङ) सन्निधिम् ➔ निवासम् / सामीप्यम्
  • (च) वदनम् ➔ मुखम्
  • (छ) वाक् ➔ वाणी
  • (ज) भारती ➔ सरस्वती
6. उपयुक्तं विशेषणं चित्वा विशेष्येण सह योजयत:
  • (क) वाणी ➔ मधुरभाषिणी
  • (ख) सलिलम् ➔ शीतलम्
  • (ग) छाया ➔ शीतला
  • (घ) शारदा ➔ सर्वदा / शारदाम्भोजवदना
  • (ङ) चक्षुः ➔ विद्यासमम्
  • (च) तपः ➔ वाङ्‌मयम्
  • (छ) कोशः ➔ अपूर्वः
  • (ज) वाक्यम् ➔ अनुद्वेगकरम् / प्रियहितम्
7. समानभावमयीः पङ्क्तीः योजयत:
  • (i) नास्ति विद्यासमं चक्षुः ➔ (ग) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम्।
  • (ii) व्ययतः वृद्धिमायाति ➔ (ङ) दत्ता भवति विस्तृता।
  • (iii) वदनाम्बुजे सन्निधिं क्रियात् ➔ (क) मुखकमले निवासं कुर्यात्।
  • (iv) मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति ➔ (ख) वाङ्माधुर्यात् नान्यदस्ति प्रियत्वम्।
  • (v) पादं सब्रह्मचारिभिः ➔ (घ) शिक्ष्यते सहपाठिभिः।
8. रेखाचित्रं पूरयत (पाठक-गुणाः & धी-गुणाः):

(क) शिष्यः पादमादत्ते: 1. आचार्यात्, 2. स्वमेधया, 3. कालेन, 4. सब्रह्मचारिभिः

(ख) पाठक-गुणाः: 1. माधुर्यम्, 2. अक्षरव्यक्तिः, 3. पदच्छेदः, 4. सुस्वरः, 5. धैर्यम्, 6. लयसमर्थम्

(ग) धी-गुणाः: 1. शुश्रूषा, 2. श्रवणम्, 3. ग्रहणम्, 4. धारणं, 5. ऊहः, 6. अपोहः, 7. अर्थविज्ञानम्, 8. तत्त्वज्ञानम्

9. वाक्यांशं पूरयत:

(क) व्ययतः वृद्धिमायाति ➔ क्षयमायाति सञ्चयात्।

(ख) नास्ति रागसमं दुःखम् ➔ नास्ति त्यागसमं सुखम्।

(ग) नास्ति विद्यासमं चक्षुः ➔ नास्ति सत्यसमं तपः।

(घ) आचार्यात्पादमादत्ते ➔ पादं शिष्यः स्वमेधया।

10. श्लोकमाश्रित्य समुचितक्रमेण अन्वयं पूरयत:

(क) हे भारति ! तव अयम् कोशः कः अपि अपूर्वः विद्यते। अयम् व्ययतः वृद्धिम् आयाति, सञ्चयात् च क्षयम् आयाति।

(ख) विद्यासमम् चक्षुः न अस्ति, सत्यसमम् तपः न अस्ति, रागसमम् दुःखम् न अस्ति, त्यागसमम् सुखम् न अस्ति।

(ग) यत् वाक्यम् अनुद्वेगकरम्, सत्यम् प्रियहितम् च, तथा स्वाध्याय-अभ्यसनम् एव वाङ्‌मयम् तपः उच्यते।

11. स्थूलाक्षरपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थं चिनुत:

(क) वाङ्‌मयं तपः उच्यते ➔ (ii) वाचिकम्

(ख) आचार्यात् पादम् आदत्ते ➔ (iii) चतुर्थांशम्

(ग) माधुर्यम् अक्षरव्यक्तिः ➔ (ii) कोमलतया वर्णोच्चारणम्

(घ) सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं क्रियात् ➔ (i) सर्वं ददाति इति

12. रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत:

(क) नास्ति विद्यासमं चक्षुः। ➔ विद्यया समम्

(ख) नास्ति त्यागेन समं सुखम्। ➔ त्यागसमम्

(ग) न तथा शीतलसलिलं पुरुषं प्रह्लादयति। ➔ शीतलं च तत् सलिलम्

(घ) न चन्दनस्य रसः मानवं तथा तर्पयति। ➔ चन्दनरसः

(ङ) सर्वदा शारदा अस्माकं सन्निधिं क्रियात्। ➔ सत् निधिम्

(च) शारदाम्भोजम् इव वदनं यस्याः सा अस्माकं वदनाम्बुजे सन्निधिं क्रियात्। ➔ शारदाम्भोजवदना

(छ) अनुद्वेगकरं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते। ➔ न उद्वेगकरम्

Post a Comment

Previous Post Next Post