पत्रलेखनम्
ध्यातव्यम्-
- संस्कृत में पत्र औपचारिक एवं अनौपचारिक दोनों प्रकार से लिखा जाता है ।
- पत्रलेखन मञ्जूषा की सहायता से किया जाता है ।
- पत्र के आरम्भ में सर्वप्रथम पत्र जहाँ से लिखा गया है उस स्थान का नाम , दिनाङ्क लिखा जाता है ।
- पत्र के आरम्भ में पिता के लिए - पूज्य-पितः ! , माता के लिए - पूज्य-मातः ! , मित्र के लिए - प्रिय-मित्र ! , भाई के लिए - पूज्य-भ्रातः ! , अनुज के लिए - प्रिय-अनुजः ! इत्यादि सम्बोधनों का प्रयोग किया जाता है ।
- पत्र के अन्त में भवदाज्ञाकारी शिष्यः , भवदीयं मित्रम् , भवदीया शिष्या , तव अभिन्नमित्रम् , तव अभिन्नहृदयः , भवदीयः पुत्रः , भवदीया पुत्री इत्यादि लिखे जाते हैं ।
भवान् देवांशः । रामायणं पठनाय मित्रम् अक्षतं प्रोत्साहितं
कर्तुं लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पत्रं च पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखतु
।
76, हरिमार्गम्
(i) ……………
दिनाङ्कः …………
प्रियमित्र (ii) ……………
नमो नमः ।
अत्र (iii) ……………तत्तरास्तु । गतसप्ताहे मम (iv) ……………आसीत् । तस्मिन् अवसरे ममपिता
मह्यम् ‘रामायणम्’ इति (v) ……………उपहारस्वरूपेण दत्तवान् । अद्यत्वे अहं तत् पुस्तकं (vi) …………… पठामि । अतः अधुना त्वां प्रति
पुस्तकविषये लेखितुम् इच्छामि । रामायणं पुस्तकं वस्तुतः (vii) …………… शिक्षयति । एतस्य पठनेन अस्माकं
मनसि भ्रातृभावस्य, मित्रतायाः, पितरं प्रति च (viii) …………… अपि विकासः भविष्यति । अस्मिन्
आधुनिके युगे तु अस्य ज्ञानस्य अत्यावश्यकता वर्तते । मम निवेदनम् अस्ति यद् भवान्
अपि अस्य पुस्तकस्य (ix) ……………
करोतु अन्यान् च आपि प्रोत्साहितं करोतु । पितृभ्यां मम प्रणामाः ।
तव (x) ……………
देवांशः
मञ्जूषा
पुस्तकम्, कुशलम्, अक्षत, सुन्दरनगरात्, जन्मदिवसः,
मित्रम्, मनोयोगेन, जीवनपद्धतिं, भक्तिभावनायाः, अध्ययनम्
पत्रसंख्या -2
भवतः नाम ध्रुवः । भवान् उत्तरप्रदेशस्य एकस्मिन्
छात्रावासे वसति । भवतः माता अरुणा भवन्तं अनुशासनस्य महत्त्वं ज्ञापयितुं पत्रं
लिखति । ध्रुवं प्रति लिखितं पत्रं पूरयित्वा पुनः लिखत ।
12, गगनविहारः
दिल्लीतः
प्रिय ध्रुव !
(i) ……………
अत्र(ii) …………… तत्रास्तु । (iii) …………… मन्ये तव अध्ययनं सम्यक् प्रचलति यतः त्वम् अनुशासितः
छात्रः असि । पुत्र ! जीवनस्य प्रत्येकं क्षेत्रे अनुशासनस्य (iv) …………… आवश्यकता भवति । अनुशासनं हि नाम
कर्तव्यपालनम् । सर्वेषां कृते (v) …………… आवश्यकम् । मानवजीवने कर्तव्य-अकर्तव्यबोधः अनुशासनेन एव
भवति । परं च अद्यत्वे छात्रेषु अनुशासनस्य भावः न दृश्यते । ते (vi) …………… अनुशालनं न पालयन्ति । गुरून्
मातापितृन् च (vii)
…………… । त्वं कदापि
एवं न कुरु यतः अनुशालनं विना जीवने (viii) …………… न प्राप्यते । त्वं स्व-स्वास्थ्यं प्रति अपि (ix) …………… भव । समयेन भोजनं कुरु, विश्रामम्
अपि आवश्यकम् । शेषं सर्वं कुशलम् ।
भवतः माता
(x) ……………
मञ्जूषा
महती, सावधानः, तिरस्कुर्वन्ति, अनुशासनम्, अहम्, चिरञ्जीव,
अरुणा, साफल्यम्, विद्यालयस्य, कुशलम्
भवान् सौरभः। स्वमित्रं शाश्वतं प्रति
स्वयात्रावृत्तान्तविषये लिखितं पत्रं मञ्जूषायाः पदैः पूरयित्वा पुनः लिखतु ।
प्रयागराजतः
दिनाङ्कः…………
प्रिय मित्र ! (i) ……………
सस्नेहं (ii) ……………
अत्र सर्वं कुशलं तत्रास्तु । गतमासे
अहं (iii)
…………… शिमलां गतवान्
। तत्र पर्वतानां (iv) …………… दृष्ट्वा
मम मनः अतीव (v)
…………… जातम् । तत्र (vi) …………… पर्यावरणं वर्तते । शिमला (vii) …………… राजधानी अस्ति । अतः तत्र सर्वत्र
विकासः दृश्यते । देशात् विदेशेभ्यः च पर्यटकाः भ्रमणाय (viii) …………… आगच्छन्ति । अहमपि शिमलाभ्रमणं
कृत्वा आत्मानं (ix) …………… मन्ये
। भवान् अपि समयं प्राप्य एकवारं शिमलां गच्छेत् ।
भवदीयं प्रियं मित्रम्
(x) ……………
मञ्जूषा
सौरभः, शिमलाम्, भ्रमणाय, प्रसन्नम्, धन्यम्, सौन्दर्यम्, शुद्धम्, हिमाचलप्रदेशस्य, नमोनमः, शाश्वत !